อะซาไซโคลนอล (Azacyclonol)
สรุปใจความสำคัญ
- เป็นสารลดอาการประสาทหลอน (Ataractive) ที่ใช้ลดอาการในผู้ป่วยทางจิต
- เป็นไอโซเมอร์ของ Pipradrol แต่มีฤทธิ์กดประสาทอย่างอ่อน ไม่ใช่สารกระตุ้นประสาท
- เป็นโครงสร้างพื้นฐานและเมตาบอไลต์ของยาต้านฮิสตามีน เช่น Fexofenadine และ Terfenadine
- ถูกนำมาใช้ในยุโรปช่วงปี 1950 แต่ไม่ประสบความสำเร็จทางคลินิกจนถูกยกเลิกไป
อะซาไซโคลนอล (Azacyclonol) หรือที่รู้จักในชื่อ γ-pipradrol เป็นยาที่มีคุณสมบัติเป็นสารลดอาการตื่นตระหนกหรือสารลดอาการประสาทหลอน (Ataractive) ซึ่งใช้เพื่อลดอาการประสาทหลอนในผู้ป่วยที่มีอาการทางจิต แม้ว่าในอดีตจะมีการเรียกสารนี้ว่าเป็นยาคลายเครียด (Tranquilizer) หรือยาต้านอาการทางจิต (Antipsychotic) แต่คำจำกัดความดังกล่าวไม่ถูกต้องตามหลักเภสัชวิทยา เนื่องจากตัวยาไม่มีคุณสมบัติในการรักษาโรคทางจิตเวชในลักษณะเดียวกับยาในกลุ่มดังกล่าว
ประวัติและการใช้งานทางคลินิก
อะซาไซโคลนอลถูกนำมาใช้ในยุโรปช่วงกลางทศวรรษ 1950 เพื่อใช้ในการรักษาโรคจิตเภท (Schizophrenia) โดยสาเหตุที่นำมาใช้เนื่องจากมีการค้นพบว่าสารนี้สามารถลดผลกระทบทางจิตประสาท (Psychedelic effects) ที่เกิดจากสาร LSD และเมสคาลีน (Mescaline) ในมนุษย์ได้
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากประสิทธิภาพทางคลินิกที่ไม่แน่นอนและให้ผลลัพธ์ที่ปะปนกัน ยาชนิดนี้จึงไม่ได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายและถูกยกเลิกการใช้งานในเวลาต่อมา
คุณสมบัติทางเคมีและโครงสร้าง
อะซาไซโคลนอลมีชื่อทางเคมีว่า Diphenyl(piperidin-4-yl)methanol และเป็นไอโซเมอร์เชิงตำแหน่ง (Positional isomer) ของยา Pipradrol แต่มีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงในด้านฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา โดยในขณะที่ Pipradrol เป็นสารกระตุ้นระบบประสาท แต่อะซาไซโคลนอลกลับมีฤทธิ์กดประสาทอย่างอ่อน (Mild depressant effects)
นอกจากนี้ อะซาไซโคลนอลยังเป็นโครงสร้างหลัก (Parent structure) ของยาต้านฮิสตามีนที่สำคัญ ได้แก่ ฟีโซฟีนาดีน (Fexofenadine) และ เทอร์ฟีนาดีน (Terfenadine) โดยเฉพาะยาเทอร์ฟีนาดีนซึ่งจะถูกเปลี่ยนเป็นอะซาไซโคลนอลในฐานะเมตาบอไลต์ที่ออกฤทธิ์หลัก (Major active metabolite) ภายในร่างกาย
การสังเคราะห์ทางเคมี
กระบวนการผลิตอะซาไซโคลนอลเริ่มต้นจากการเติมสารประกอบออร์แกโนเมทัลลิก (Organometallic addition) ของ 4-bromopyridine เข้ากับเบนโซฟีโนน (Benzophenone) จากนั้นจึงผ่านกระบวนการไฮโดรจิเนชันแบบเร่งปฏิกิริยา (Catalytic hydrogenation) เพื่อเปลี่ยนวงแหวนเฮเทอโรอะโรมาติกของไพริดีน (Pyridine) ให้กลายเป็นวงแหวนไพเพอริดีน (Piperidine) ที่เกี่ยวข้อง
คำถามที่พบบ่อย
อะซาไซโคลนอลแตกต่างจากยาต้านอาการทางจิตอย่างไร?
แม้จะเคยถูกเรียกเช่นนั้น แต่อะซาไซโคลนอลไม่มีคุณสมบัติในการรักษาโรคทางจิตเวชเหมือนยาต้านอาการทางจิต (Antipsychotics) ทั่วไป แต่ทำหน้าที่เป็นสารลดอาการประสาทหลอน (Ataractive) เท่านั้น
อะซาไซโคลนอลเกี่ยวข้องกับยาแก้แพ้ในปัจจุบันอย่างไร?
อะซาไซโคลนอลเป็นโครงสร้างทางเคมีพื้นฐานของยาต้านฮิสตามีนอย่าง Fexofenadine และ Terfenadine โดยยา Terfenadine จะถูกเปลี่ยนเป็นอะซาไซโคลนอลเมื่อเข้าสู่ร่างกาย
ทำไมยาชนิดนี้ถึงเลิกใช้งานในทางการแพทย์?
เนื่องจากผลการทดสอบทางคลินิกให้ผลลัพธ์ที่ไม่แน่นอนและไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอในการรักษาโรคจิตเภทเมื่อเทียบกับทางเลือกอื่น
ฤทธิ์ของอะซาไซโคลนol เป็นอย่างไรเมื่อเทียบกับ Pipradrol?
ในขณะที่ Pipradrol มีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท แต่อะซาไซโคลนอลมีฤทธิ์กดประสาทอย่างอ่อน ซึ่งเป็นผลมาจากความแตกต่างของโครงสร้างทางเคมีแบบไอโซเมอร์เชิงตำแหน่ง