ศิลปะชีวภาพ การผสานรวมวิทยาศาสตร์และสุนทรียศาสตร์

ศิลปะชีวภาพ (Bioart) คือแนวทางการสร้างสรรค์ศิลปะที่ศิลปินทำงานร่วมกับวัสดุทางชีวภาพ เช่น สิ่งมีชีวิต เนื้อเยื่อ แบคทีเรีย และกระบวนการทางชีวิต โดยใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีชีวภาพเป็นเครื่องมือหลักในการผลิตผลงาน ไม่ว่าจะเป็นการใช้กล้องจุลทรรศน์ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ การโคลนนิ่ง หรือพันธุวิศวกรรม ผลงานเหล่านี้มักถูกสร้างขึ้นในห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ แกลเลอรี หรือสตูดิโอของศิลปิน

ขอบเขตของศิลปะชีวภาพมีความหลากหลาย บางกลุ่มมองว่าต้องเป็นผลงานที่ใช้ "รูปแบบที่มีชีวิต" (living forms) เท่านั้น ในขณะที่บางกลุ่มรวมถึงงานศิลปะที่ใช้ภาพลักษณ์จากการแพทย์ร่วมสมัยและการวิจัยทางชีวภาพ หรือผลงานที่มุ่งเน้นการตั้งคำถามถึงข้อโต้แย้งและจุดบอดของวิทยาศาสตร์ชีวภาพในปัจจุบัน

ประวัติและความเป็นมา

ศิลปะชีวภาพเริ่มก่อตัวขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ถึงต้นศตวรรษที่ 21 โดยคำว่า "Bioart" ถูกนำเสนอครั้งแรกโดย ปีเตอร์ ไวเบิล (Peter Weibel) ในความเรียงเรื่อง "Biotechnology and Art" เมื่อปี ค.ศ. 1981 ซึ่งเขาได้นิยามว่าเป็นการเคลื่อนไหวทางศิลปะที่ใช้ระบบทางชีวภาพเป็นสื่อกลางในการแสดงออกทางศิลปะ

การสร้างสิ่งมีชีวิตและการประยุกต์ใช้ชีววิทยาในงานศิลปะนำมาซึ่งการตั้งคำถามสำคัญใน 3 ด้านหลัก ได้แก่ ด้านจริยธรรม ด้านสังคม และด้านสุนทรียศาสตร์ โดยมีการถกเถียงกันว่างานศิลปะที่เกี่ยวข้องกับชีววิทยาจะถูกจัดเป็นศิลปะชีวภาพได้ก็ต่อเมื่อถูกสร้างขึ้นในห้องปฏิบัติการ (Organic Art) หรือรวมถึงงานที่นำเสนอผลกระทบทางสังคมของวิทยาศาสตร์ชีวภาพด้วย

วัตถุประสงค์และลักษณะของผลงาน

ศิลปะชีวภาพมักมีเป้าหมายเพื่อนำเสนอความงามในหัวข้อทางชีวภาพ หรือเพื่อท้าทายแนวคิดทางปรัชญาและแนวโน้มของวิทยาศาสตร์ บางครั้งผลงานอาจมีลักษณะที่สร้างความตกใจหรือมีความตลกขบขัน

นิตยสาร Isotope: A Journal of Literary Science and Nature Writing ระบุว่าศิลปะชีวภาพมักมีความแปลกประหลาด บางครั้งดูไม่สะอาด หรือจัดการได้ยากในการนำเสนอ แต่ในขณะเดียวกัน มันทำหน้าที่พื้นฐานของศิลปะคือการดึงดูดความสนใจไปยังรายละเอียดที่สวยงามและน่าเกลียดของธรรมชาติที่มนุษย์อาจไม่เคยสังเกตเห็น

นอกจากนี้ ผลงานส่วนใหญ่ยังมุ่งเน้นการสะท้อนสังคม โดยใช้กระบวนการทางศิลปะและวิทยาศาสตร์ร่วมกันเพื่อวิพากษ์วิจารณ์ประเด็นทางการเมืองและสังคมที่เกิดจากการวิจัยทางวิทยาศาสตร์

บทบาทของศิลปินและนักวิทยาศาสตร์

ผู้สร้างสรรค์ศิลปะชีวภาพมักถูกจัดอยู่ในกลุ่มศิลปินสื่อใหม่ (New Media Artists) แต่ในหลายกรณี พวกเขาอาจเป็นนักวิทยาศาสตร์ด้วย หรือทำงานร่วมกับนักวิทยาศาสตร์อย่างใกล้ชิด ศิลปินบางคนอาจมีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์โดยตรง ในขณะที่บางคนต้องผ่านการฝึกฝนขั้นตอนการปฏิบัติงานในห้องแล็บ หรือทำงานภายใต้การดูแลของผู้เชี่ยวชาญเพื่อให้สามารถดำเนินกระบวนการทางเทคนิคที่ซับซ้อนได้

วิวัฒนาการของศิลปะที่เกี่ยวข้องกับชีววิทยา

รากฐานทางประวัติศาสตร์

ในอดีต ศิลปินได้ใช้ภาพลักษณ์จากวิทยาศาสตร์ชีวภาพเพื่อทำความเข้าใจโลกและถ่ายทอดออกมาเป็นงานศิลปะ ตัวอย่างที่สำคัญ ได้แก่:

• เลโอนาร์โด ดา วินชี (Leonardo da Vinci): ศึกษาอนาโตมี (กายวิภาคศาสตร์) ของมนุษย์อย่างละเอียดผ่านการชำแหละศพกว่า 30 ร่าง เพื่อให้สามารถวาดภาพมนุษย์ได้อย่างสมจริงและแม่นยำ ความรู้ด้านพฤกษศาสตร์และทัศนศาสตร์ของเขายังเป็นรากฐานให้กับการออกแบบหุ่นยนต์ในเวลาต่อมา
• เอิร์นสต์ เฮกเกิล (Ernst Haeckel): นักชีววิทยาและศิลปินชาวเยอรมันในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ผู้ใช้การวาดภาพเพื่อบันทึกรายละเอียดของสิ่งมีชีวิตก่อนยุคของการถ่ายภาพจุลทรรศน์ ผลงานชุด "Kunstformen Der Natur" (Artforms in Nature) ของเขาในปี ค.ศ. 1904 กลายเป็นสารานุกรมภาพของสิ่งมีชีวิตที่ทรงอิทธิพลต่อทั้งวงการวิทยาศาสตร์และศิลปะการออกแบบในศตวรรษที่ 20

ศิลปะร่วมสมัยและศิลปะทรานสเจนิก

ศิลปะทรานสเจนิก (Transgenic Art) เป็นคำที่ เอดูอาร์โด คัค (Eduardo Kac) นิยามขึ้นในปี ค.ศ. 1998 หมายถึงศิลปะที่ใช้กรรมวิธีทางพันธุวิศวกรรมเพื่อย้ายยีนสังเคราะห์หรือยีนจากสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งไปยังอีกชนิดหนึ่ง เพื่อสร้างสิ่งมีชีวิตรูปแบบใหม่

ผลงานที่มีชื่อเสียงของเอดูอาร์โด คัค ได้แก่ Genesis (1998/99), The Eight Day (2000/2001) และ GFP Bunny (2000) ซึ่งเป็นการสร้างกระต่ายที่ได้รับการดัดแปลงพันธุกรรมให้เรืองแสงสีเขียว (GFP) โดยใช้โปรตีนเรืองแสงจากแมงกะพรุน