เซร์โร ปานิโซส ภูเขาไฟรูปโล่ในเทือกเขาแอนดีส

เซร์โร ปานิโซส (ภาษาสเปน: Cerro Panizos แปลว่า "เนินข้าวโพด") เป็นภูเขาไฟรูปโล่ (Shield Volcano) ที่ก่อตัวขึ้นในช่วงปลายยุคไมโอซีน (Late Miocene) ครอบคลุมพื้นที่บริเวณจังหวัดโปโตซี (Potosí) ของประเทศโบลิเวีย และจังหวัดคูคูย (Jujuy) ของประเทศอาร์เจนตินา ภูเขาไฟลูกนี้มีลักษณะเด่นคือมีแอ่งภูเขาไฟ (Calderas) สองแห่ง และกลุ่มโดมลาวา (Lava Domes) จำนวนมาก

เซร์โร ปานิโซส เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มภูเขาไฟ Altiplano-Puna (APVC) ซึ่งเป็นกลุ่มของแอ่งภูเขาไฟและหินอิกนิมไบรต์ (Ignimbrites) ที่ปะทุในช่วง 10 ล้านปีที่ผ่านมา และยังตั้งอยู่ในเขตภูเขาไฟกลาง (Central Volcanic Zone - CVZ) ซึ่งเป็นแนวภูเขาไฟที่ทอดยาวตั้งแต่เปรูจนถึงชิลี เกิดจากการมุดตัวของแผ่นเปลือกโลกนาซคา (Nazca Plate) ลงใต้แผ่นอเมริกาใต้

ประวัติการปะทุและธรณีวิทยา

กิจกรรมทางภูเขาไฟในกลุ่ม APVC เริ่มต้นขึ้นเมื่อประมาณ 10 ล้านปีก่อน นำไปสู่การสร้างแอ่งภูเขาไฟขนาดใหญ่ เช่น ปานิโซส (Panizos), วิลามา (Vilama), เซร์โร กัวชา (Cerro Guacha) และภูเขาไฟอูตูรุนกู (Uturuncu) โดยการก่อตัวนี้มีความเชื่อมโยงกับการมีอยู่ของมวลแมกมาขนาดมหึมาใต้เปลือกโลกของเทือกเขาแอนดีสตอนกลาง

การปะทุครั้งสำคัญของเซร์โร ปานิโซส ประกอบด้วย:

• Cienago Ignimbrite: ปะทุเมื่อประมาณ 7.9 ล้านปีก่อน ปล่อยปริมาณหินอิกนิมไบรต์ออกมามากกว่า 350 ลูกบาศก์กิโลเมตร
• Panizos Ignimbrite: ปะทุเมื่อประมาณ 6.7 ล้านปีก่อน ปล่อยปริมาณหินอิกนิมไบรต์ออกมามากกว่า 650 ลูกบาศก์กิโลเมตร ซึ่งหินชุดนี้มีลักษณะเด่นคือพบหินภูเขาไฟที่มีโครงสร้างเป็นทรงกลม (Orbs)

ระหว่างการปะทุของอิกนิมไบรต์ มีกรวยภูเขาไฟหลายลูก เช่น ลิมิไตยอก (Limitayoc) ที่มีการปะทุ และหลังจากนั้นได้เกิดที่ราบสูงของลาวาไหลและโดมลาวาขึ้นในบริเวณใจกลางของ Panizos Ignimbrite

ลักษณะทางภูมิศาสตร์และสัณฐานวิทยา

เซร์โร ปานิโซส ตั้งอยู่ในเทือกเขาคอร์ดิเยรา เด ลิเปซ (Cordillera de Lipez) บนที่ราบสูงแอนดีส (Andean Altiplano-Puna) มีลักษณะเป็นภูเขาไฟรูปโล่ที่ประกอบด้วยหินอิกนิมไบรต์ กว้างประมาณ 40 กิโลเมตร ล้อมรอบโดมลาวารูปครึ่งวงกลมที่มีความกว้าง 10–15 กิโลเมตร

ยอดเขาที่ชื่อว่า "เซร์โร ปานิโซส" เป็นโดมลาวาสูงประมาณ 5,300 เมตร ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้ยังมีโดมลาวาอื่นๆ เช่น เซร์โร คูเวย์ส (Cerro Cuevas), เซร์โร ครูเซสนิอค (Cerro Crucesnioc), เซร์โร วิกูนาฮัวซี (Cerro Vicunahuasi) ทางทิศตะวันตก และเซร์โร ลา รามาดา (Cerro La Ramada) ทางทิศเหนือ ซึ่งมีความสูง 5,540 เมตร

มีการค้นพบแอ่งภูเขาไฟ (Calderas) สองแห่ง โดยแห่งแรกมีขนาดใหญ่กว่าและตั้งอยู่ทางใต้ของกลุ่มโดมลาวา ซึ่งอาจเกิดจากการทรุดตัวของพื้นดิน ส่วนแห่งที่สองเป็นแอ่งภูเขาไฟขนาดเล็กที่เกิดจากการยุบตัวซึ่งถูกล้อมรอบด้วยโดมลาวา

เนื่องจากสภาพอากาศที่แห้งแล้ง การกัดเซาะจึงเกิดขึ้นน้อยมาก ทำให้ภูมิประเทศยังคงรูปทรงกรวย โดม หรือรูปโต๊ะ และการกัดเซาะหินอิกนิมไบรต์ได้สร้างหน้าผาและยอดหินแหลม (Pinnacles) ซึ่งมีลักษณะแปลกตาจนดึงดูดช่างภาพ โดยสัณฐานของภูเขาไฟรูปโล่แห่งนี้ถูกนำไปเปรียบเทียบกับลักษณะของ paterae (แอ่งภูเขาไฟตื้น) ที่พบบนดาวอังคาร

อุทกวิทยาและมนุษยภูมิศาสตร์

ระบบระบายน้ำของพื้นที่เป็นแบบรัศมี (Radial Drainage) โดยมีลำธารชั่วคราวหลายสายไหลตัดผ่านหินของภูเขาไฟ ส่วนใหญ่ไหลไปทางทิศตะวันออกและไหลลงสู่แม่น้ำซานฮวน เด โอโร (San Juan de Oro) ซึ่งไหลต่อไปยังมหาสมุทรแอตแลนติก

พื้นที่นี้มีความห่างไกลและทุรกันดาร พื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ในจังหวัดโปโตซีของโบลิเวีย ยกเว้นส่วนตะวันออกเฉียงใต้ที่อยู่ในจังหวัดคูคูยของอาร์เจนตินา โดยมีเส้นพรมแดนระหว่างสองประเทศลากผ่านบริเวณกลุ่มโดมลาวา ในอดีตมีเส้นทางสาขาของระบบถนนอินคา (Inca road system) พาดผ่านภูเขาไฟลูกนี้

แม้ว่าโดมลาวาส่วนกลางจะถูกปีนขึ้นครั้งแรกในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1939 แต่เซร์โร ปานิโซส เพิ่งถูกระบุว่าเป็นภูเขาไฟในปี ค.ศ. 1977 ผ่านการวิเคราะห์ภาพถ่ายจากดาวเทียม Landsat

สภาพภูมิอากาศและระบบนิเวศ

ภูมิภาคนี้เป็นทะเลทรายที่หนาวเย็นและแห้งแล้ง มีปริมาณน้ำฝนต่อปีเพียง 200–400 มิลลิเมตร ท้องฟ้าโปร่งเกือบตลอดปี และมีความแตกต่างของอุณหภูมิระหว่างกลางวันและกลางคืนสูงมาก โดยมักเกิดน้ำค้างแข็งในตอนกลางคืน

• พืชพรรณ: มีเพียงพืชประเภทพรม (Cushion plants), หญ้า และไม้พุ่ม ในบริเวณที่ชุ่มชื้นกว่าจะพบพื้นที่ชุ่มน้ำ (Bofedales) และลานเกลือ
• สัตว์ป่า: สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในท้องถิ่น ได้แก่ กัวนาโก (Guanacos), ลามะ (Llamas), ตารูก้า (Tarucas) และวิคูญ่า (Vicuñas) รวมถึงสัตว์ขนาดเล็กอย่างชินชิลล่า และวิซคาชา
• สัตว์นักล่า: แมวภูเขาแอนดีส, สิงโตภูเขา (Cougars), สุนัขจิ้งจอกคูลเปโอ และสุนัขจิ้งจอกเทาอเมริกาใต้
• นก: นกฟลามิงโกสายพันธุ์ชิลี, แอนดีส และเจมส์, ห่านแอนดีส และนกกระจอกเทศดาร์วิน (Darwin's rheas)