ข้อตกลงเดย์ตัน สันติภาพและการแบ่งเขตการปกครองในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา

ข้อตกลงเดย์ตัน (Dayton Agreement) หรือชื่ออย่างเป็นทางการคือ ข้อตกลงกรอบการทำงานทั่วไปเพื่อสันติภาพในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา (General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina) เป็นสนธิสัญญาสันติภาพที่นำไปสู่การยุติสงครามบอสเนีย ซึ่งเป็นความขัดแย้งทางอาวุธที่ยืดเยื้อนานกว่าสามปีครึ่งและเป็นส่วนหนึ่งของสงครามยูโกสลาเวียครั้งใหญ่

ข้อตกลงนี้ได้รับการลงนามเบื้องต้นเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน ค.ศ. 1995 ณ ฐานทัพอากาศไรท์-แพตเตอร์สัน ในเมืองเดย์ตัน รัฐโอไฮโอ สหรัฐอเมริกา และมีการลงนามอย่างเป็นทางการในพิธีการที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส เมื่อวันที่ 14 ธันวาคม ค.ศ. 1995

การเจรจาและการลงนาม

การเจรจาสันติภาพที่เดย์ตันเกิดขึ้นหลังจากความพยายามในการสร้างสันติภาพครั้งก่อน ๆ ประสบความล้มเหลว ประกอบกับปัจจัยทางทหาร เช่น ปฏิบัติการสตรอม (Operation Storm) ของโครเอเชียในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1995 และปฏิบัติการเดลิเบอเรตฟอร์ซ (Operation Deliberate Force) ของนาโต (NATO) ที่กดดันฝ่าย Republika Srpska

สหรัฐอเมริกาและรัสเซีย ซึ่งเป็นสมาชิกหลักของกลุ่มติดต่อ (Contact Group) ได้กดดันให้ผู้นำของทั้งสามฝ่ายเข้าร่วมการเจรจา โดยมี ริชาร์ด โฮลบรูค (Richard Holbrooke) ผู้ช่วยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ เป็นหัวหอกในการดำเนินนโยบายการทูตแบบกระสวย (Shuttle Diplomacy) เพื่อหาข้อสรุปเบื้องต้นก่อนการประชุมที่เดย์ตัน

ผู้เข้าร่วมการเจรจาหลัก

• ฝ่ายภูมิภาค: อะลิยา อิเซตเบโกวิช (ประธานาธิบดีบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา), ฟรานโจ ทุดจ์มัน (ประธานาธิบดีโครเอเชีย) และสโลโบดัน มิโลเซวิช (ประธานาธิบดีสาธารณรัฐเซอร์เบีย ผู้เป็นตัวแทนผลประโยชน์ของชาวเซิร์บในบอสเนีย)
• ฝ่ายตัวกลาง: วอร์เรน คริสโตเฟอร์ (รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ), ริชาร์ด โฮลบรูค, คาร์ล บิลด์ท (ผู้แทนพิเศษของสหภาพยุโรป) และอิกอร์ อิวานอฟ (รองรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศรัสเซีย)

การเลือกใช้ฐานทัพอากาศในเดย์ตันเป็นสถานที่เจรจา มีวัตถุประสงค์เพื่อแยกคู่ขัดแย้งออกจากสภาพแวดล้อมที่คุ้นเคย ลดการแทรกแซงจากสื่อมวลชน และสร้างสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยสำหรับการเจรจาอย่างเข้มข้น

โครงสร้างและเนื้อหาของข้อตกลง

เป้าหมายหลักของข้อตกลงเดย์ตันคือการส่งเสริมสันติภาพและความมั่นคงในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา รวมถึงการสร้างสมดุลในภูมิภาคอดีตยูโกสลาเวีย โดยกำหนดให้บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาเป็นรัฐอธิปไตยเดียวที่ประกอบด้วยสองหน่วยการปกครอง (Entities) ได้แก่:

1. สหพันธรัฐบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา (Federation of Bosnia and Herzegovina): พื้นที่ที่ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวบอสเนีย (มุสลิม) และชาวโครแอต
2. เรปุบลิกา สรปสกา (Republika Srpska): พื้นที่ที่ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวเซิร์บ

ข้อตกลงนี้กำหนดให้มีการแบ่งเส้นเขตแดนระหว่างสองหน่วยการปกครอง (Inter-Entity Boundary Line) และสร้างระบบการปกครองแบบกระจายอำนาจอย่างสูง โดยที่รัฐส่วนกลางยังคงมีอำนาจในบางด้านเพื่อรักษาความเป็นรัฐเดียว ไม่ใช่สมาพันธรัฐ

การประเมินและผลกระทบ

ข้อตกลงเดย์ตันได้รับคำชมในด้านการสามารถยุติการนองเลือดและสร้างสันติภาพที่ยั่งยืนในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาได้สำเร็จ อย่างไรก็ตาม ข้อตกลงนี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักในด้านการสร้างระบบการเมืองที่ซับซ้อนเกินความจำเป็น ซึ่งนำไปสู่ภาวะชะงักงันทางการเมืองในปัจจุบัน นอกจากนี้ นักวิจารณ์บางส่วนมองว่าการแบ่งเขตการปกครองตามเส้นเชื้อชาติเป็นการตอกย้ำผลลัพธ์ของการกวาดล้างทางชาติพันธุ์ (Ethnic Cleansing) ที่เกิดขึ้นในช่วงสงคราม