ภาวะระดับอัลฟาฟีโตโปรตีนในเลือดสูง

อัลฟาฟีโตโปรตีน (Alpha-fetoprotein หรือ AFP) คือโปรตีนชนิดหนึ่งที่สร้างขึ้นจากตับและถุงไข่แดงของทารกในครรภ์ ในสภาวะปกติ ระดับ AFP จะสูงในทารกและลดลงอย่างรวดเร็วหลังเกิด อย่างไรก็ตาม หากตรวจพบระดับ AFP สูงผิดปกติในเลือด (Serum) หรือน้ำคร่ำ (Amniotic fluid) ในช่วงเวลาที่ไม่เหมาะสม อาจบ่งชี้ถึงความผิดปกติทางสุขภาพของทารกในครรภ์ หรือการมีเนื้องอกและมะเร็งบางชนิดในผู้ใหญ่และเด็ก

ประเภทของการตรวจ AFP

การตรวจวัดระดับ AFP แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลักตามแหล่งที่มาของตัวอย่าง:

• การตรวจจากซีรัม (Serum Test): เป็นการตรวจเลือดเพื่อวัดความเข้มข้นของ AFP ซึ่งแบ่งย่อยตามวัตถุประสงค์ เช่น การตรวจคัดกรองในหญิงตั้งครรภ์ การตรวจหาตัวบ่งชี้มะเร็งในผู้ใหญ่ และการตรวจหาตัวบ่งชี้มะเร็งในเด็ก
• การตรวจจากน้ำคร่ำ (Amniotic Fluid Test): เป็นการเจาะน้ำคร่ำเพื่อตรวจหาความผิดปกติของทารกในครรภ์โดยตรง

การรายงานผลการตรวจเชิงปริมาณ (Quantitative test) จะระบุความเข้มข้นที่วัดได้พร้อมช่วงค่าอ้างอิง (Reference range) ในขณะที่การตรวจเชิงคุณภาพ (Qualitative test) จะรายงานเพียงว่าผลอยู่ในระดับปกติหรือสูง ซึ่งใช้ได้ในบางกรณีเท่านั้น

การตรวจ AFP ในหญิงตั้งครรภ์ (Maternal Serum AFP)

การตรวจระดับ AFP ในซีรัมของมารดา (MSAFP) มักทำในช่วงเริ่มต้นของไตรมาสที่สอง (สัปดาห์ที่ 14–16) เพื่อคัดกรองความเสี่ยงของทารกในครรภ์ โดยผลการตรวจมักรายงานเป็นค่า MoM (Multiple of the Median) เพื่อให้เป็นอิสระจากอายุครรภ์

กรณีที่ระดับ AFP สูงกว่าปกติ (Elevated MSAFP)

ระดับ AFP ที่สูงผิดปกติอาจเกิดจากสาเหตุต่อไปนี้:

• ความผิดปกติของทารก: เช่น ความผิดปกติของหลอดประสาท (Neural Tube Defects) ได้แก่ โรคไขสันหลังไม่ปิด (Spina Bifida) และภาวะไม่มีกะโหลกศีรษะ (Anencephaly) รวมถึงความผิดปกติของผนังหน้าท้อง
• ปัจจัยด้านการตั้งครรภ์: เช่น การตั้งครรภ์แฝด หรือภาวะรกลอกตัวก่อนกำหนด (Placental Abruption)
• ความคลาดเคลื่อนของอายุครรภ์: การคำนวณอายุครรภ์ผิดพลาดอาจทำให้ค่า AFP ดูสูงหรือต่ำกว่าความเป็นจริง
• สาเหตุอื่นๆ: ความผิดปกติทางพันธุกรรมบางชนิด เช่น ตัวแปรทางพันธุกรรมของเอนไซม์ MTHFR หรือในกรณีที่พบได้น้อยมาก อาจเกิดจากเนื้องอกเซลล์สืบพันธุ์ (Germ cell tumor) ในมารดาหรือทารก

กรณีที่ระดับ AFP ต่ำกว่าปกติ (Low MSAFP)

ระดับ AFP ที่ต่ำกว่าปกติมีความเกี่ยวข้องกับภาวะบางประการ เช่น:

• กลุ่มอาการดาวน์ (Down Syndrome)
• ไตรโซมี 18 (Trisomy 18)
• ผู้ป่วยโรคเบาหวานมักมีระดับ AFP ต่ำกว่าปกติ

หากพบผลตรวจผิดปกติ ขั้นตอนต่อไปมักเป็นการตรวจอัลตราซาวด์อย่างละเอียด (Level-II Ultrasound) หรือการเจาะน้ำคร่ำเพื่อวินิจฉัยยืนยัน

การใช้ AFP เป็นสารบ่งชี้มะเร็ง (Tumor Marker)

ในผู้ใหญ่และเด็ก AFP ถูกใช้เป็นสารบ่งชี้มะเร็งสำหรับเนื้องอกบางชนิดที่สร้างโปรตีนชนิดนี้ โดยระดับ AFP ในเลือดมักมีความสัมพันธ์กับขนาดของเนื้องอก

มะเร็งที่เกี่ยวข้องกับ AFP

เนื้องอกหลักที่หลั่ง AFP ได้แก่:

• มะเร็งตับ (Hepatocellular Carcinoma): เป็นการใช้ที่พบบ่อยที่สุดเพื่อคัดกรองและติดตามผลการรักษา
• มะเร็งตับในเด็ก (Hepatoblastoma): พบได้บ่อยในทารกและเด็กเล็ก
• มะเร็งถุงไข่แดง (Yolk Sac Tumor / Endodermal Sinus Tumor): ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเนื้องอกเซลล์สืบพันธุ์ชนิดที่ไม่ใช่เซมิโนมา (Nonseminomatous Germ Cell Tumors)

การติดตามผลการรักษา

ระดับ AFP ไม่ได้ใช้ในการวินิจฉัยโรคเพียงอย่างเดียว แต่มีประโยชน์อย่างยิ่งในการติดตามการตอบสนองต่อการรักษา เช่น หลังการผ่าตัดนำเนื้องอกออก ระดับ AFP ควรลดลง หากระดับ AFP ลดลงหลังการได้รับเคมีบำบัด แสดงว่าเนื้องอกไม่ได้เติบโตขึ้น อย่างไรก็ตาม อาจมีการเพิ่มขึ้นของ AFP ชั่วคราวทันทีหลังการรักษา ซึ่งเกิดจากการที่เซลล์มะเร็งตายและปลดปล่อย AFP ออกสู่กระแสเลือด