Flexi disc แผ่นเสียงแบบยืดหยุ่นได้ ประวัติศาสตร์และเสน่ห์ของสื่อบันเทิง

Flexi disc (หรือที่รู้จักในชื่อ phonosheet, Sonosheet หรือ Soundsheet) คือแผ่นเสียงที่ทำจากแผ่นไวนิลบางๆ และยืดหยุ่นได้ โดยมีร่องเสียงแบบเกลียวที่ถูกหล่อขึ้นรูปมาให้ สามารถนำไปเปิดเล่นบนเครื่องเล่นแผ่นเสียงปกติได้ทันที

ประวัติศาสตร์และการใช้งาน

แผ่นเสียงแบบยืดหยุ่นถูกนำมาใช้ในเชิงพาณิชย์ครั้งแรกในชื่อ Eva-tone Soundsheet ในปี 1962 และได้รับความนิยมอย่างมากในกลุ่มเด็กและวัยรุ่น รวมถึงมีการผลิตจำนวนมากโดยรัฐบาลโซเวียต

การใช้งานร่วมกับสื่อสิ่งพิมพ์

ก่อนการมาถึงของแผ่นซีดี (Compact Disc) แผ่น Flexi disc มักถูกใช้เป็นสื่อบันทึกเสียงที่แนบมากับนิตยสาร หนังสือสอนดนตรี หรือสิ่งพิมพ์ต่างๆ เนื่องจากมีต้นทุนการผลิตต่ำและสามารถเย็บเล่มรวมกับตัวเล่มได้โดยไม่ต้องใช้การเข้าเล่มแบบแข็ง

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากแผ่นไวนิลมีความบางและน้ำหนักเบามาก บางครั้งน้ำหนักของหัวเข็มเครื่องเล่นแผ่นเสียงอาจทำให้แผ่นหยุดหมุนได้ ด้วยเหตุนี้ แผ่น Flexi disc ส่วนใหญ่จึงมีจุดที่ระบุให้วางเหรียญหรือวัตถุที่มีน้ำหนักเล็กน้อยไว้บนหน้าแผ่น เพื่อเพิ่มแรงเสียดทานกับจานหมุนและทำให้การหมุนเป็นไปอย่างสม่ำเสมอ

กรณีศึกษาที่น่าสนใจ

• The Beatles: ระหว่างปี 1963 ถึง 1969 วง The Beatles ได้ทำแผ่น Flexi disc พิเศษสำหรับเทศกาลคริสต์มาสเพื่อส่งให้สมาชิกแฟนคลับ โดยในระยะหลังได้ใช้เป็นพื้นที่ในการทดลองทางดนตรีที่แปลกใหม่
• National Geographic: นิตยสาร National Geographic เคยใช้แผ่น Flexi disc เพื่อบันทึกเสียงนกในอเมริกาเหนือ และเสียงวาฬหลังค่อม ซึ่งการผลิตแผ่นเสียงวาฬหลังค่อมในปี 1979 ถือเป็นการผลิตแผ่นเสียงครั้งใหญ่ที่สุดในโลกในขณะนั้น (กว่า 10.5 ล้านแผ่น)
• MAD Magazine: นิตยสาร MAD ได้ใช้แผ่น Soundsheets ในฉบับพิเศษเพื่อนำเสนอเนื้อหาล้อเลียนและเพลงที่มีลูกเล่นแปลกๆ เช่น เพลงที่มีร่องเสียงซ้อนกัน 8 ชั้น ซึ่งเพลงที่เล่นจะขึ้นอยู่กับว่าวางเข็มลงตรงจุดไหน

การปรับตัวและการเสื่อมถอย

ในช่วงปลายทศวรรษ 1970 ถึง 1980 แผ่น Flexi disc เริ่มถูกนำมาใช้ในรูปแบบอื่นๆ เช่น การบันทึกซอฟต์แวร์คอมพิวเตอร์ในรูปแบบเสียงเพื่อให้ผู้ใช้คัดลอกลงเทปคาสเซ็ทและโหลดเข้าเครื่องคอมพิวเตอร์

แม้ว่าการมาถึงของแผ่นซีดีและอินเทอร์เน็ตจะทำให้ Flexi disc กลายเป็นสิ่งล้าสมัย แต่ในปัจจุบันยังคงมีการผลิตแผ่นประเภทนี้ในรูปแบบของสินค้าสะสมหรือของแถมพิเศษสำหรับนิตยสารดนตรีบางฉบับ เช่น นิตยสาร Decibel หรือค่ายเพลง Third Man Records ที่เคยปล่อยแผ่น Flexi disc จำนวน 1,000 แผ่นผูกกับลูกโป่งฮีเลียมปล่อยขึ้นฟ้าในแนชวิลล์