ข้อมูลภูมิศาสตร์และสารสนเทศภูมิศาสตร์

ข้อมูลภูมิศาสตร์และสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic data and information) ตามคำนิยามในชุดมาตรฐาน ISO/TC 211 คือ ข้อมูลและสารสนเทศที่มีความเชื่อมโยงทั้งแบบโดยนัยหรือโดยชัดแจ้งกับตำแหน่งที่ตั้งบนพื้นโลก (ตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ หรือ พิกัดทางภูมิศาสตร์)

ข้อมูลประเภทนี้มักถูกเรียกด้วยชื่ออื่น ๆ เช่น ข้อมูลภูมิสารสนเทศ (Geospatial data and information), ข้อมูลที่มีการอ้างอิงพิกัดทางภูมิศาสตร์ (Georeferenced data and information), หรือเรียกสั้น ๆ ว่า Geodata และ Geoinformation

การจัดเก็บและรูปแบบของข้อมูล

ข้อมูลภูมิศาสตร์จะถูกจัดเก็บไว้ในฐานข้อมูลภูมิศาสตร์ (Geographic databases) และระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information Systems หรือ GIS) โดยมีรูปแบบการจัดเก็บที่หลากหลายเพื่อให้เหมาะสมกับการใช้งาน ดังนี้:

• ข้อมูลเวกเตอร์ (Vector files): ใช้จุด (Point), เส้น (Line) และรูปปิด (Polygon) ในการแทนค่าตำแหน่งและรูปร่างของวัตถุ
• ข้อมูลราสเตอร์ (Raster files): ข้อมูลในรูปแบบตารางกริดหรือพิกเซล เช่น ภาพถ่ายดาวเทียมหรือภาพถ่ายทางอากาศ
• ข้อมูลเว็บ (Web files): รูปแบบข้อมูลที่ออกแบบมาเพื่อการส่งผ่านและแสดงผลบนเครือข่ายอินเทอร์เน็ต
• ข้อมูลหลายช่วงเวลา (Multi-temporal data): ข้อมูลที่บันทึกการเปลี่ยนแปลงของตำแหน่งหรือคุณลักษณะในช่วงเวลาที่แตกต่างกัน

ความแตกต่างระหว่างข้อมูลเชิงพื้นที่และข้อมูลภูมิศาสตร์

ข้อมูลเชิงพื้นที่ (Spatial data) เป็นหมวดหมู่ของข้อมูลที่กว้างกว่าข้อมูลภูมิศาสตร์ โดยเน้นที่เรขาคณิต (Geometry) ของวัตถุเป็นสำคัญ แต่ไม่จำเป็นต้องมีการอ้างอิงพิกัดบนพื้นโลกเสมอไป ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ ข้อมูลในระบบการออกแบบโดยใช้คอมพิวเตอร์ (Computer-aided design หรือ CAD) ซึ่งเน้นความสัมพันธ์เชิงตำแหน่งระหว่างวัตถุภายในชิ้นงาน แต่ไม่ได้ระบุว่าชิ้นงานนั้นตั้งอยู่ที่ใดบนโลก

สาขาวิชาที่เกี่ยวข้อง

การศึกษาเกี่ยวกับข้อมูลภูมิศาสตร์และสารสนเทศภูมิศาสตร์ครอบคลุมหลายสาขาวิชาที่มีความเกี่ยวข้องกัน ดังนี้:

สาขาหลักด้านการคำนวณและเทคโนโลยี

• วิทยาศาสตร์สารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information Science - GIScience): การศึกษาทฤษฎีและพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์เบื้องหลังการจัดการข้อมูลภูมิศาสตร์
• ภูมิสารสนเทศศาสตร์ (Geoinformatics) และ จีโอแมติกส์ (Geomatics): การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีเพื่อการรวบรวม วิเคราะห์ และจัดการข้อมูลเชิงตำแหน่ง
• การสร้างภาพภูมิศาสตร์ (Geovisualization): การนำข้อมูลภูมิศาสตร์มานำเสนอในรูปแบบภาพเพื่อให้เข้าใจง่ายขึ้น
• ภูมิศาสตร์เชิงเทคนิค (Technical Geography): การประยุกต์ใช้เครื่องมือทางเทคนิคในการวิเคราะห์ข้อมูลทางภูมิศาสตร์

สาขาที่สนับสนุนและเกี่ยวข้อง

นอกจากนี้ ยังมีสาขาวิชาอื่น ๆ ที่สนับสนุนการทำงานของข้อมูลภูมิศาสตร์ เช่น:

• การทำแผนที่ (Cartography): ศิลปะและวิทยาศาสตร์ในการสร้างแผนที่
• วิชาการรังวัด (Surveying) และ โทโพกราฟี (Topography): การวัดระยะและตำแหน่งบนพื้นผิวโลก
• การรับรู้ระยะไกล (Remote Sensing): การได้มาซึ่งข้อมูลโดยไม่ต้องสัมผัสกับวัตถุ เช่น การใช้ดาวเทียม
• การวัดระยะทางจากภาพถ่าย (Photogrammetry): การวิเคราะห์ข้อมูลจากภาพถ่ายเพื่อหาพิกัดและขนาด
• จีโอเดซี (Geodesy): วิทยาศาสตร์ว่าด้วยการวัดรูปร่างและขนาดของโลก
• สถิติเชิงพื้นที่ (Geostatistics): การวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้หลักการทางสถิติที่คำนึงถึงตำแหน่งที่ตั้ง
• ข่าวกรองภูมิสารสนเทศ (Geospatial Intelligence - GEOINT): การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อวัตถุประสงค์ด้านความมั่นคง