ไฮนซ์ ฟอน เฟอร์สเตอร์ บิดาแห่งไซเบอร์เนติกส์ลำดับที่สอง

ไฮนซ์ ฟอน เฟอร์สเตอร์ (Heinz von Foerster; 13 พฤศจิกายน 1911 – 2 ตุลาคม 2002) เป็นนักวิทยาศาสตร์ชาวออสเตรีย-อเมริกัน ผู้มีความเชี่ยวชาญแบบพหูสูต (Polymath) โดยผสานความรู้ด้านฟิสิกส์และปรัชญาเข้าด้วยกัน เขาได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในฐานะผู้ริเริ่ม ไซเบอร์เนติกส์ลำดับที่สอง (Second-order Cybernetics) ซึ่งเป็นการขยายขอบเขตของการศึกษาเรื่องการควบคุมและการสื่อสารในระบบต่างๆ ให้ครอบคลุมถึงตัวผู้สังเกตด้วย

ประวัติและการศึกษา

ฟอน เฟอร์สเตอร์ เกิดในปี 1911 ที่กรุงเวียนนา ประเทศออสเตรีย-ฮังการี เขาเติบโตในครอบครัวที่มีพื้นฐานทางศิลปะและวิชาการ โดยมีคุณปู่เป็นสถาปนิก และคุณยายเป็นนักสิทธิสตรีและสำนักพิมพ์ เขาศึกษาวิชาฟิสิกส์ที่มหาวิทยาลัยเทคนิคแห่งเวียนนา (Technical University of Vienna) และมหาวิทยาลัยเบรสเลา (University of Breslau) จนได้รับปริญญาเอกด้านฟิสิกส์ในปี 1944

ในช่วงยุคนาซี ฟอน เฟอร์สเตอร์ทำงานในห้องปฏิบัติการเรดาร์ โดยเขาสามารถปกปิดเชื้อสายยิวของตนเองได้ด้วยความช่วยเหลือจากนายจ้าง ต่อมาในปี 1949 เขาได้ย้ายถิ่นฐานไปยังสหรัฐอเมริกาและร่วมงานกับมหาวิทยาลัยอิลลินอยส์ เออร์บานา-แชมเพน (University of Illinois at Urbana–Champaign) โดยดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านวิศวกรรมไฟฟ้าตั้งแต่ปี 1951 ถึง 1975 และเป็นผู้อำนวยการของห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์ชีวภาพ (Biological Computer Laboratory) ระหว่างปี 1958 ถึง 1975

ผลงานทางวิชาการและนวัตกรรม

ไซเบอร์เนติกส์ลำดับที่สองและคอนสตรัคติวิซึม

ฟอน เฟอร์สเตอร์ เป็นผู้บุกเบิกแนวคิด ไซเบอร์เนติกส์ลำดับที่สอง ซึ่งแตกต่างจากไซเบอร์เนติกส์ลำดับแรก (ที่เน้นการสังเกตระบบจากภายนอก) โดยไซเบอร์เนติกส์ลำดับที่สองจะเน้น "การสังเกตผู้สังเกต" (the observation of observation) แนวคิดนี้ส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อทฤษฎี คอนสตรัคติวิซึม (Constructivism) ซึ่งเชื่อว่าความรู้ไม่ได้เกิดจากการสะท้อนความจริงภายนอก แต่เกิดจากการที่ผู้สังเกตสร้างความหมายขึ้นมาเอง

สมการทำนายประชากร (von Foerster equation)

ในปี 1960 ฟอน เฟอร์สเตอร์ ได้ตีพิมพ์สูตรคำนวณในวารสาร Science เพื่อทำนายการเติบโตของประชากรโลก ซึ่งรู้จักกันในชื่อ "สมการวันสิ้นโลก" (Doomsday equation) โดยใช้หลักการของการแก่ตัวอย่างคงที่และการอนุรักษ์มวล

สมการนี้อธิบายว่าประชากรมีการเปลี่ยนแปลงตามอายุและความหนาแน่น โดยมีเงื่อนไขขอบเขตที่กำหนดอัตราการเกิด ซึ่งสามารถแก้โจทย์ได้ด้วยวิธีลักษณะเฉพาะ (Method of Characteristics) หรือการคำนวณเชิงตัวเลข

ห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์ชีวภาพ (BCL) และการประชุม Macy

ฟอน เฟอร์สเตอร์ ก่อตั้ง Biological Computer Laboratory (BCL) โดยได้รับทุนสนับสนุนจากกระทรวงกลาโหมสหรัฐฯ (The Pentagon) เพื่อศึกษาความคล้ายคลึงกันระหว่างระบบไซเบอร์เนติกส์ในทางชีววิทยาและอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งนำไปสู่การสร้าง Numa-Rete คอมพิวเตอร์แบบขนานเครื่องแรกๆ ของโลก

นอกจากนี้ เขายังเป็นสมาชิกที่อายุน้อยที่สุดในกลุ่มแกนนำของการประชุม Macy Conferences ซึ่งเป็นจุดกำเนิดของวิชาไซเบอร์เนติกส์ และเขายังรับหน้าที่เป็นบรรณาธิการของบันทึกการประชุมในช่วงแรก ร่วมกับ Hans-Lukas Teuber และ Margaret Mead

ความสนใจด้านอื่นๆ

นอกเหนือจากงานด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ ฟอน เฟอร์สเตอร์ยังมีความสนใจในด้านดนตรีคอมพิวเตอร์ (Computer Music) และศิลปะการแสดงมายากล ซึ่งเขามองว่าสิ่งเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาเรื่องการรับรู้และการสร้างความหมายในจิตใจมนุษย์