ชาวเขาและวิถีชีวิตในเขตภูเขา การปรับตัวและสิ่งแวดล้อม

คำว่า "ชาวเขา" หรือ "ผู้คนที่อาศัยอยู่บนภูเขา" เป็นคำเรียกโดยรวมสำหรับกลุ่มคนที่ตั้งถิ่นฐานในพื้นที่เนินเขาและภูเขา ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ทุรกันดารที่มีความสูงตั้งแต่ 300 เมตรขึ้นไป รวมถึงที่ราบสูงที่มีความสูงเกิน 2,500 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล

สภาพแวดล้อมและความท้าทาย

สภาพภูมิอากาศในเขตภูเขามักมีความรุนแรง มีความแตกต่างของอุณหภูมิระหว่างกลางวันและกลางคืนอย่างมาก ลมแรง และมีการกัดเซาะของหน้าดินสูงเนื่องจากหิมะละลายและฝนตกหนัก ส่งผลให้ดินมีความบางและขาดความอุดมสมบูรณ์

การปรับตัวของมนุษย์

มนุษย์อาศัยอยู่ในภูเขามานานหลายพันปี เริ่มจากการเป็นพรานล่าสัตว์และคนเก็บของป่า จนพัฒนามาเป็นเกษตรกรและผู้เลี้ยงสัตว์ ชุมชนที่ห่างไกลเหล่านี้มักมีความหลากหลายทางวัฒนธรรมและภาษาอย่างมาก ปัจจุบันมีประชากรประมาณ 720 ล้านคน หรือร้อยละ 12 ของประชากรโลกที่อาศัยอยู่ในเขตภูเขา

ในประเทศที่พัฒนาแล้ว ผู้คนที่อาศัยบนภูเขามักมีความมั่งคั่ง และใช้พื้นที่ภูเขาเพื่อการท่องเที่ยวและการนันทนาการ ในขณะที่ในประเทศกำลังพัฒนา ประชากรกลุ่มนี้มักเผชิญกับความไม่มั่นคงทางอาหารและปัญหาสุขภาพ โดยพึ่งพาพืชผล ปศุสัตว์ และผลผลิตจากป่าเป็นหลัก

ขอบเขตและนิเวศวิทยาของภูเขา

ตามการจำแนกของ World Conservation Monitoring Centre (WCMC) พื้นที่ภูเขาครอบคลุมร้อยละ 22 ของพื้นดินทั่วโลก หรือประมาณ 29 ล้านตารางกิโลเมตร โดยมีเกณฑ์การพิจารณาดังนี้:

• พื้นที่ทุรกันดารที่มีความสูงตั้งแต่ 300 เมตรขึ้นไปถือเป็นเขตภูเขา
• ที่ราบสูงและหุบเขาที่กว้างขวางซึ่งมีความสูงต่ำกว่า 2,500 เมตร จะไม่ถูกนับเป็นเขตภูเขา
• พื้นที่ทั้งหมดที่มีความสูงเกิน 2,500 เมตร จะถูกจัดเป็นเขตภูเขา รวมถึงที่ราบสูงด้วย

ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและการเกษตร

สภาพแวดล้อมบนภูเขามีความแตกต่างกันตามละติจูดและความใกล้ไกลจากชายฝั่ง พื้นที่ด้านรับลมจะมีฝนตกมากกว่าด้านหลังเขา พื้นที่เกษตรกรรมที่เหมาะสมอย่างยิ่งในเขตภูเขามีเพียงร้อยละ 3 ของพื้นที่ทั้งหมดทั่วโลก

เพื่อความอยู่รอด เกษตรกรในหลายพื้นที่ได้ใช้วิธี การทำนาขั้นบันได เพื่อรักษาหน้าดินและน้ำ รวมถึงการไถพรวนตามแนวระดับ (Contour ploughing) เพื่อช่วยให้ดินที่เปราะบางมีความเสถียรมากขึ้น

ประชากรและความหลากหลาย

แม้ว่าร้อยละ 70 ของชาวเขาจะอาศัยอยู่ในพื้นที่ชนบท แต่ส่วนที่เหลืออาศัยอยู่ในเมือง รวมถึงเมืองขนาดใหญ่ เช่น เม็กซิโกซิตี้ ซึ่งมีประชากรประมาณ 21 ล้านคน เมืองขนาดเล็กมักจะมีความเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมและเศรษฐกิจของภูเขามากกว่าเมืองขนาดใหญ่

ภัยคุกคามจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ระบบนิเวศบนภูเขามีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมากกว่าพื้นที่ราบ ระบบนิเวศระดับสูงจะถูกบีบให้ขยับสูงขึ้นไปเรื่อยๆ เมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น จนในที่สุดอาจหายไป ซึ่งส่งผลกระทบต่อทรัพยากรที่ประชากรบนภูเขาต้องพึ่งพาในการดำรงชีวิต