ถ้ำมุมบา แหล่งโบราณคดีสำคัญในแทนซาเนียและการเปลี่ยนผ่านยุคหิน

ถ้ำมุมบา ตั้งอยู่ใกล้กับทะเลสาบเอยาซี (Lake Eyasi) ที่มีความเป็นด่างสูง ในเขตการาตู ภูมิภาคอารูชา ประเทศแทนซาเนีย ถ้ำแห่งนี้เป็นแหล่งโบราณคดีที่สำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากมีการค้นพบหลักฐานการสะสมตัวของชั้นดินที่ครอบคลุมช่วงการเปลี่ยนผ่านระหว่าง ยุคหินกลาง (Middle Stone Age) และ ยุคหินตอนปลาย (Late Stone Age) ในแอฟริกาตะวันออก

การขุดค้นโดยตระกูลโคล-ลาร์เซน

ถ้ำแห่งนี้ถูกสำรวจครั้งแรกโดย ลุดวิก โคล-ลาร์เซน (Ludwig Kohl-Larsen) และภรรยา มาร์กิต (Margit) ในระหว่างการเดินทางสำรวจปี ค.ศ. 1934 ถึง 1936 พวกเขาได้ค้นพบโบราณวัตถุจำนวนมาก ศิลปะบนผนังถ้ำ และหลุมฝังศพ อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่ตีพิมพ์ออกมามีเพียงคำอธิบายสั้นๆ เท่านั้น แม้ว่างานของพวกเขาจะได้รับการยอมรับว่ามีความละเอียดถี่ถ้วนในระดับหนึ่ง แต่เนื่องจากในขณะนั้นทั้งคู่ไม่ได้เชี่ยวชาญด้านเทคนิคทางโบราณคดีที่ถูกต้อง ทำให้การขุดค้นในอดีตส่งผลกระทบต่อการวิเคราะห์ข้อมูลในปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งความไม่น่าเชื่อถือของข้อมูลคาร์บอน-14 (C-14) และลำดับชั้นดินที่สับสน

ในปี ค.ศ. 1938 มาร์กิต โคล-ลาร์เซน ได้กลับมาที่ถ้ำมุมบาอีกครั้งเพื่อสร้างความเข้าใจที่สมบูรณ์ยิ่งขึ้น แม้ว่าในขณะนั้นงานของเธอจะถูกมองว่าเป็นความสำเร็จครั้งใหญ่ แต่การศึกษาในยุคหลังพบว่ามีปัญหาในการขาดการวิเคราะห์โบราณวัตถุ ตัวอย่างดิน และซากสัตว์ที่ขุดพบ นอกจากนี้ ลุดวิก โคล-ลาร์เซน ยังให้ความสำคัญกับเครื่องมือหินขนาดใหญ่มากกว่าเศษหินขนาดเล็ก (microliths) ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของยุคหินตอนปลาย ทำให้มีการเก็บรวบรวมหินเพียง 2% ของทั้งหมดที่พบ

ลำดับชั้นดินของแหล่งโบราณคดี

พื้นที่ขุดค้นมีขนาดประมาณ 9 x 12.5 เมตร โดยมีความลึกถึงชั้นหินพื้นฐานระหว่าง 9 ถึง 11 เมตร นักโบราณคดีได้แบ่งชั้นดินออกเป็น 6 ชั้น (Beds) ซึ่งแม้ว่าจะมีปัญหาเรื่องการปนเปื้อน แต่ยังคงถูกใช้เป็นจุดอ้างอิงในการวิเคราะห์ปัจจุบัน ดังนี้:

ชั้นดินที่ 1 (Bed I)

เป็นระดับพื้นผิว ประกอบด้วยเศษหินออบซิเดียน (obsidian), ลูกปัดเปลือกไข่นกกระจอกเทศ, เศษไม้จากกองไฟ, เศษภาชนะดินเผา และหัวลูกศรที่มีลักษณะคล้ายกับที่ชาวฮัดซา (Hadza) ใช้

ชั้นดินที่ 2 (Bed II)

มีอายุจากการตรวจวัดคาร์บอน-14 ประมาณ 381 ± 91 ปี โดยพบซากกระดูกมนุษย์และสัตว์ เช่น เต่าและปลา (บางชิ้นมีการแกะสลัก) รวมถึงลูกปัดเปลือกไข่นกกระจอกเทศ ภาชนะดินเผา เครื่องมือหินออบซิเดียน และดินสีแดง (red ochre)

ชั้นดินที่ 3 (Bed III)

เป็นชั้นที่อุดมสมบูรณ์มาก พบกองขยะอาหาร (kitchen midden) ที่ประกอบด้วยกระดูกสัตว์และเศษภาชนะดินเผา รวมถึงลูกปัดเปลือกไข่นกกระจอกเทศที่ตกแต่งสวยงาม และหลุมฝังศพมนุษย์หลายแห่ง ภาชนะดินเผาในชั้นนี้ถูกระบุว่าเป็นประเภท "Kansyore Ware" ซึ่งเกี่ยวข้องกับกลุ่มพรานล่าสัตว์และเก็บของป่า นอกจากนี้ยังพบ "Narosura Ware" จากยุคหินใหม่ และ "Lelesu Ware" จากยุคเหล็ก โดยมีอายุประมาณ 844 ± 78 ปี

ชั้นดินที่ 4 (Bed IV)

ถูกระบุว่าเป็นชั้นดินที่ปราศจากร่องรอยทางวัฒนธรรม (sterile) ซึ่งเป็นชั้นตะกอนชายหาด มีอายุประมาณ 21,530 ± 320 ปี

ชั้นดินที่ 5 (Bed V)

ประกอบด้วยกระดูกฟอสซิลและเศษหินถล่ม พบเครื่องบดและเม็ดสี นักโบราณคดีบางคนเรียกชั้นนี้ว่า "อุตสาหกรรมมุมบา" (Mumba Industry) ซึ่งเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่างยุคหินกลางและยุคหินตอนปลาย แต่การวิเคราะห์ใหม่ระบุว่าน่าจะเป็นเทคโนโลยีของยุคหินตอนปลายเพียงอย่างเดียว โดยมีอายุประมาณ 31,070 ± 500 ปี

ชั้นดินที่ 6 (Bed VI)

เป็นชั้นที่มีกระดูกน้อยที่สุดและเป็นฟอสซิลทั้งหมด พบวัตถุดิบธรรมชาติและเครื่องมือหินควอตซ์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับ "อุตสาหกรรมซันซาโก" (Sanzako Industry) เช่น เครื่องขูดที่มีรอยบาก และเครื่องสับ (choppers) ขนาดใหญ่ มีอายุประมาณ 19,820 ± 750 ปี