รางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ ประวัติ ความสำคัญ และกระบวนการคัดเลือก

รางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ (The Nobel Memorial Prize in Economic Sciences) หรือที่รู้จักกันทั่วไปในชื่อ รางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ เป็นรางวัลอันทรงเกียรติในสาขาวิทยาศาสตร์เศรษฐศาสตร์ที่บริหารจัดการโดยมูลนิธิโนเบล (Nobel Foundation) อย่างไรก็ตาม ชื่ออย่างเป็นทางการของรางวัลนี้คือ รางวัลพระราชทานจากธนาคารกลางสวีเดนในสาขาวิทยาศาสตร์เศรษฐศาสตร์ เพื่อระลึกถึงอัลเฟรด โนเบล (The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel) ซึ่งก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1968 โดยธนาคารกลางสวีเดน (Sveriges Riksbank) เพื่อเฉลิมฉลองครบรอบ 300 ปีของการก่อตั้งธนาคาร และเพื่อเป็นเกียรติแก่ อัลเฟรด โนเบล

ความแตกต่างจากรางวัลโนเบลดั้งเดิม

รางวัลสาขาเศรษฐศาสตร์มีความแตกต่างที่สำคัญจากรางวัลโนเบลอีก 5 สาขา (ฟิสิกส์, เคมี, สรีรวิทยาหรือการแพทย์, วรรณกรรม และสันติภาพ) ตรงที่ไม่ได้ถูกระบุไว้ในพินัยกรรมของอัลเฟรด โนเบล ตั้งแต่แรก แต่เนื่องจากกระบวนการคัดเลือก การประกาศผล และการมอบรางวัลถูกดำเนินการในรูปแบบเดียวกับรางวัลโนเบลสาขาอื่นๆ และบริหารจัดการโดยมูลนิธิโนเบล จึงทำให้ทั่วโลกยอมรับและเรียกขานว่าเป็นส่วนหนึ่งของรางวัลโนเบล

การคัดเลือกและกระบวนการตัดสิน

ผู้ได้รับรางวัลสาขาเศรษฐศาสตร์จะถูกคัดเลือกโดย สถาบันวิทยาศาสตร์แห่งราชอาณาจักรสวีเดน (Royal Swedish Academy of Sciences) ซึ่งเป็นหน่วยงานเดียวกับที่คัดเลือกผู้ได้รับรางวัลสาขาฟิสิกส์และเคมี

ขั้นตอนการเสนอชื่อและตัดสิน

• การเสนอชื่อ: ในเดือนกันยายนของทุกปี คณะกรรมการรางวัลเศรษฐศาสตร์ซึ่งประกอบด้วยสมาชิก 5 คน จะส่งคำเชิญไปยังนักวิทยาศาสตร์ สมาชิกสถาบัน และศาสตราจารย์มหาวิทยาลัยจำนวนหลายพันคนทั่วโลกเพื่อเสนอชื่อผู้ที่เหมาะสม โดยต้องส่งข้อเสนอพร้อมหลักฐานสนับสนุนภายในวันที่ 1 กุมภาพันธ์
• การกลั่นกรอง: คณะกรรมการและผู้เชี่ยวชาญที่ได้รับแต่งตั้งจะตรวจสอบข้อเสนอทั้งหมด และคัดเลือกผู้ที่มีศักยภาพจะได้รับรางวัลภายในสิ้นเดือนกันยายน
• การลงคะแนน: สมาชิกของสถาบันวิทยาศาสตร์แห่งราชอาณาจักรสวีเดนจะลงคะแนนเสียงในช่วงกลางเดือนตุลาคมเพื่อตัดสินผู้ได้รับรางวัล

เงื่อนไขสำคัญคือ ในแต่ละปีผู้ได้รับรางวัลจะมีได้ไม่เกิน 3 คน และผู้ได้รับรางวัลจะต้องมีชีวิตอยู่ในขณะที่มีการประกาศผลในเดือนตุลาคม นอกจากนี้ ข้อมูลเกี่ยวกับการเสนอชื่อจะถูกเก็บเป็นความลับเป็นเวลา 50 ปี

เงินรางวัลและพิธีมอบรางวัล

ธนาคารกลางสวีเดนได้จัดสรรเงินกองทุนแบบถาวรเพื่อเป็นค่าใช้จ่ายในการบริหารจัดการของมูลนิธิโนเบลและเป็นเงินรางวัลสำหรับผู้ชนะ โดยจำนวนเงินรางวัลจะเท่ากับรางวัลโนเบลสาขาอื่นๆ ซึ่งในปี ค.ศ. 2023 และ 2024 มีมูลค่าอยู่ที่ 11 ล้านโครนาสวีเดน

ผู้ได้รับรางวัลจะได้รับประกาศนียบัตร เหรียญทอง และเงินรางวัล โดยมีพระมหากษัตริย์แห่งสวีเดนเป็นผู้มอบรางวัลในพิธีมอบรางวัลโนเบลประจำปี ณ กรุงสตอกโฮล์ม ในวันที่ 10 ธันวาคม ซึ่งเป็นวันครบรอบการเสียชีวิตของอัลเฟรด โนเบล

ประวัติผู้ได้รับรางวัล

รางวัลนี้มอบครั้งแรกในปี ค.ศ. 1969 ให้แก่ ยัน ทินเบอร์เกน (Jan Tinbergen) นักเศรษฐศาสตร์ชาวดัตช์ และ แร็กนาร์ ฟริช (Ragnar Frisch) นักเศรษฐศาสตร์ชาวนอร์เวย์ สำหรับการพัฒนาและประยุกต์ใช้แบบจำลองพลวัตเพื่อการวิเคราะห์กระบวนการทางเศรษฐกิจ

ในด้านความหลากหลายของผู้ได้รับรางวัล มีผู้หญิง 3 คนที่เคยได้รับรางวัลนี้ ได้แก่ เอลินอร์ ออสตรอม (2009), เอสเธอร์ ดูฟโล (2019) และคลอเดีย โกลดิน (2023) โดยคลอเดีย โกลดิน เป็นผู้หญิงคนแรกที่ได้รับรางวัลนี้เพียงลำพัง

การขยายขอบเขตสู่สังคมศาสตร์

ในปี ค.ศ. 1995 มีการปรับนิยามของรางวัลให้ครอบคลุมถึงสาขา สังคมศาสตร์ เพื่อเปิดโอกาสให้นักวิจัยในสาขาอื่นๆ เช่น รัฐศาสตร์ จิตวิทยา และสังคมวิทยา สามารถได้รับรางวัลนี้ได้ หากผลงานของพวกเขามีประโยชน์ต่อมวลมนุษยชาติ เช่นเดียวกับ เฮอร์เบิร์ต เอ. ไซมอน (Herbert A. Simon) ที่ได้รับรางวัลในปี ค.ศ. 1978 แม้ว่าเขาจะจบปริญญาเอกด้านรัฐศาสตร์ก็ตาม