โอเพนไลบรารี โครงการห้องสมุดดิจิทัลแบบเปิด
สรุปใจความสำคัญ
- เป็นโครงการของ Internet Archive ที่มุ่งสร้างฐานข้อมูลหนังสือทุกเล่มที่เคยตีพิมพ์
- ให้บริการยืมคืนหนังสือดิจิทัล (Controlled Digital Lending) มากกว่า 1.4 ล้านเล่ม
- ใช้ซอฟต์แวร์แบบเปิดภายใต้สัญญาอนุญาต AGPLv3 และพัฒนาด้วย Python และ PostgreSQL
- เผชิญกับข้อพิพาททางกฎหมายด้านลิขสิทธิ์กับสำนักพิมพ์และกลุ่มนักเขียนระดับโลก
โอเพนไลบรารี (Open Library) เป็นโครงการออนไลน์ที่มีเป้าหมายในการสร้าง "หน้าเว็บสำหรับหนังสือทุกเล่มที่เคยตีพิมพ์ในโลก" โดยเป็นส่วนหนึ่งของ Internet Archive ซึ่งเป็นองค์กรไม่แสวงหาผลกำไร โครงการนี้ก่อตั้งโดยกลุ่มบุคคลซึ่งรวมถึง Aaron Swartz, Brewster Kahle, Alexis Rossi, Anand Chitipothu และ Rebecca Hargrave Malamud โดยได้รับเงินสนับสนุนบางส่วนจากหอสมุดแห่งรัฐแคลิฟอร์เนีย (California State Library) และมูลนิธิ Kahle/Austin
ฐานข้อมูลหนังสือและระบบห้องสมุดดิจิทัล
Open Library รวบรวมข้อมูลหนังสือจากแหล่งต่าง ๆ เช่น หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress), ห้องสมุดอื่น ๆ และ Amazon.com รวมถึงการมีส่วนร่วมจากผู้ใช้งานผ่านอินเทอร์เฟซแบบวิกิ (Wiki) หากหนังสือเล่มใดมีรูปแบบดิจิทัล ระบบจะแสดงปุ่ม "Read" เพื่อให้ผู้ใช้เข้าถึงเนื้อหาได้
รูปแบบการให้บริการเนื้อหาดิจิทัลประกอบด้วย:
- อีบุ๊กแบบเข้ารหัส (สร้างจากภาพสแกนของหน้าหนังสือ)
- หนังสือเสียงและเสียงสตรีมมิ่ง (สร้างจากภาพสแกนโดยใช้เทคโนโลยี OCR และซอฟต์แวร์แปลงข้อความเป็นเสียง)
- ภาพสแกนหน้าหนังสือแบบไม่เข้ารหัสผ่าน OpenLibrary.org และ Archive.org
- API สำหรับการดาวน์โหลดภาพหน้าหนังสือแบบอัตโนมัติ
นอกจากนี้ ระบบยังให้ลิงก์สำหรับผู้ที่ต้องการซื้อหรือยืมหนังสือเล่มจริงจากแหล่งอื่น ๆ อีกด้วย
โครงสร้างข้อมูลในฐานข้อมูล
ฐานข้อมูลของ Open Library แบ่งเอนทิตีออกเป็น 3 ประเภทหลัก เพื่อความเป็นระเบียบในการจัดการข้อมูล:
- ผู้เขียน (Authors): ข้อมูลเกี่ยวกับผู้สร้างสรรค์ผลงาน
- ผลงาน (Works): การรวมกลุ่มของหนังสือที่มีชื่อเรื่องและเนื้อหาเดียวกัน
- ฉบับพิมพ์ (Editions): การตีพิมพ์ที่แตกต่างกันของผลงานชิ้นเดียวกัน (เช่น พิมพ์ครั้งที่ 1, ฉบับแปลภาษาอื่น)
Open Library ระบุว่ามีบันทึกข้อมูลในฐานข้อมูลมากกว่า 20 ล้านรายการ และมีหนังสือมากกว่า 1.4 ล้านเล่มที่เปิดให้ยืมในรูปแบบดิจิทัล (Controlled Digital Lending) ซึ่งรวบรวมมาจากห้องสมุดและสำนักพิมพ์กว่า 150 แห่ง
ประวัติและการพัฒนาทางเทคนิค
โครงการเริ่มต้นในปี 2006 โดยมี Aaron Swartz เป็นวิศวกรและผู้นำทีมเทคนิคคนแรก ต่อมา George Oates ได้เข้ามานำโครงการในช่วงปี 2009 ถึง 2011 และได้ปรับปรุงรูปแบบเว็บไซต์ครั้งใหญ่ในปี 2010 หลังจากนั้นโครงการได้รับการพัฒนาต่อโดย Giovanni Damiola, Brenton Cheng และนำโดย Mek Karpeles ตั้งแต่ปี 2016 เป็นต้นมา
ในด้านเทคนิค โค้ดของโครงการถูกเผยแพร่บน GitHub ภายใต้สัญญาอนุญาต GNU Affero General Public License (AGPLv3) โดยใช้เฟรมเวิร์กฐานข้อมูลที่พัฒนาขึ้นเองชื่อ Infobase (บนพื้นฐานของ PostgreSQL) และระบบวิกิที่ชื่อ Infogami (เขียนด้วยภาษา Python) นอกจากนี้ ในช่วงปลายปี 2025 ได้มีการเขียนส่วนประกอบของเซิร์ฟเวอร์ web.py เดิมใหม่โดยใช้ FastAPI เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ
โครงการสนับสนุนและบริการพิเศษ
โครงการสนับสนุนหนังสือ (Book Sponsorship)
ในปี 2019 Open Library ได้เปิดตัวโครงการ Book Sponsorship ซึ่งอนุญาตให้ผู้บริจาคสามารถระบุเงินบริจาคเพื่อใช้ในการซื้อและสแกนหนังสือเล่มที่ต้องการได้ โดยผู้บริจาคจะเป็นลำดับแรกในการยืมหนังสือเล่มนั้นเมื่อสแกนเสร็จสิ้น และหลังจากนั้นผู้ถือบัตรห้องสมุด Open Library ทุกคนจะสามารถยืมได้ตามปกติ
บริการสำหรับผู้พิการทางสายตาและผู้มีปัญหาด้านการอ่าน
ในเดือนพฤษภาคม 2010 เว็บไซต์ได้ปรับปรุงการเข้าถึงตามมาตรฐาน ADA และนำเสนอหนังสือมากกว่าหนึ่งล้านเล่มในรูปแบบ DAISY Digital Talking Book สำหรับผู้พิการทางสายตาและผู้มีภาวะดิสเล็กเซีย (Dyslexia) โดยอาศัยข้อกำหนดทางกฎหมายลิขสิทธิ์ของสหรัฐฯ ที่อนุญาตให้ห้องสมุดผลิตซ้ำผลงานที่มีลิขสิทธิ์ในรูปแบบที่ผู้พิการสามารถเข้าถึงได้
ข้อพิพาทด้านลิขสิทธิ์
Open Library ใช้หลักการ First-sale doctrine (หลักการขายครั้งแรก) และ Fair Use (การใช้งานโดยชอบธรรม) เพื่อสร้างความชอบธรรมในการให้บริการหนังสือดิจิทัล โดยโต้แย้งว่าเนื่องจากโครงการเป็นเจ้าของหนังสือเล่มจริง และการให้ยืมสแกนดิจิทัลในรูปแบบที่ควบคุมได้ (Controlled Digital Lending - CDL) จึงถือเป็นการดำเนินงานตามหลักการเดียวกับการยืมหนังสือในห้องสมุดปกติ
อย่างไรก็ตาม แนวทางนี้ถูกคัดค้านอย่างรุนแรงจากกลุ่มผู้เขียนและสำนักพิมพ์หลายแห่ง เช่น American Authors Guild, British Society of Authors และสมาคมนักเขียนอื่น ๆ ทั่วโลก ซึ่งมองว่าการแจกจ่ายสำเนาดิจิทัลเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ในวงกว้าง
กรณี Hachette v. Internet Archive
ความขัดแย้งทวีความรุนแรงขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของ COVID-19 ในเดือนมีนาคม 2020 เมื่อ Open Library จัดตั้ง National Emergency Library เพื่อยกเลิกรายการรอคิวการยืมหนังสือดิจิทัลทั้งหมด เพื่อให้การศึกษาดำเนินต่อไปได้ในขณะที่ห้องสมุดและร้านหนังสือถูกปิด ซึ่งทางสำนักพิมพ์และสมาคมนักเขียนโต้แย้งว่าเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์อย่างร้ายแรงและทำให้ผู้เขียนสูญเสียรายได้จากการจำหน่ายอีบุ๊กที่ได้รับอนุญาต
คำถามที่พบบ่อย
Open Library คืออะไร?
เป็นโครงการห้องสมุดดิจิทัลแบบเปิดของ Internet Archive ที่มีเป้าหมายในการสร้างหน้าเว็บสำหรับหนังสือทุกเล่มที่เคยตีพิมพ์ โดยให้บริการทั้งฐานข้อมูลข้อมูลหนังสือและระบบยืมคืนหนังสือดิจิทัล
เราสามารถอ่านหนังสือใน Open Library ได้ฟรีหรือไม่?
หากหนังสือเล่มนั้นอยู่ในโดเมนสาธารณะ (Public Domain) หรือมีสำเนาดิจิทัลที่ได้รับอนุญาต จะสามารถอ่านได้ฟรี แต่สำหรับหนังสือที่มีลิขสิทธิ์ จะต้องใช้ระบบยืมคืนแบบดิจิทัลซึ่งมีจำนวนจำกัดตามจำนวนเล่มจริงที่ห้องสมุดครอบครอง
Controlled Digital Lending (CDL) คืออะไร?
คือแนวปฏิบัติที่ห้องสมุดสแกนหนังสือเล่มจริงที่ครอบครองอยู่ และให้ยืมสำเนาดิจิทัลแก่ผู้ใช้หนึ่งคนในเวลาเดียวกันกับที่หนังสือเล่มจริงถูกเก็บไว้ เพื่อจำลองการยืมหนังสือในห้องสมุดปกติในรูปแบบดิจิทัล
ทำไม Open Library ถึงถูกฟ้องร้องเรื่องลิขสิทธิ์?
เพราะสำนักพิมพ์และกลุ่มนักเขียนมองว่าการสแกนหนังสือที่มีลิขสิทธิ์เพื่อให้บริการยืมดิจิทัลโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ และไม่ยอมรับว่าหลักการ Controlled Digital Lending เป็นการใช้งานโดยชอบธรรม (Fair Use)