ศิลปะแบบมีส่วนร่วม (Participatory Art) เมื่อผู้ชมกลายเป็นผู้สร้างสรรค์

ศิลปะแบบมีส่วนร่วม (Participatory Art) คือแนวทางการสร้างสรรค์งานศิลปะที่ดึงเอาสาธารณชนเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสร้างสรรค์ โดยเปลี่ยนบทบาทของผู้ชมจากผู้สังเกตการณ์ที่นิ่งเฉย ให้กลายเป็นผู้ร่วมสร้าง (Co-authors) ผู้แก้ไข และผู้สังเกตการณ์ในเวลาเดียวกัน งานศิลปะประเภทนี้จะถือว่าไม่สมบูรณ์หากขาดการปฏิสัมพันธ์ทางกายภาพจากผู้ชม

จุดประสงค์และความสำคัญ

ศิลปะรูปแบบนี้มีเป้าหมายเพื่อท้าทายขนบการสร้างงานศิลปะแบบดั้งเดิมในโลกตะวันตก ซึ่งมักจะเป็นการที่ศิลปินมืออาชีพกลุ่มเล็กๆ เป็นผู้สร้างงาน และสาธารณชนทำหน้าที่เป็นเพียงผู้บริโภคหรือผู้ซื้อผลงานในตลาด ศิลปินผู้บุกเบิกและผลงานที่ได้รับการยอมรับในแนวทางนี้ ได้แก่ Augusto Boal กับ "Theater of the Oppressed" และ Allan Kaprow กับผลงานประเภท "Happenings"

คำจำกัดความและหลักการสำคัญ

หัวใจสำคัญของศิลปะแบบมีส่วนร่วมคือ การลดบทบาทของศิลปิน ศิลปินอาจเลือกที่จะไม่อยู่ในพื้นที่งาน หรือถอยห่างออกมาเพื่อให้มีสถานะเท่าเทียมกับผู้เข้าร่วม เพื่อให้ผู้เข้าร่วมได้รับ "อำนาจในการสร้างสรรค์" (Agency of creation) อย่างแท้จริง หากศิลปินยังคงใช้อำนาจในการควบคุม ผู้เข้าร่วมจะทำเพียงแค่ตอบสนองภายใต้กรอบที่ศิลปินกำหนด ซึ่งจะทำให้งานชิ้นนั้นสูญเสียความเป็นศิลปะแบบมีส่วนร่วมไป

ระดับของการมีส่วนร่วม

การมีส่วนร่วมมีหลายระดับ ตั้งแต่การจัดการวัตถุแบบง่ายๆ เช่น ประติมากรรมแบบสวมใส่ของ Lygia Clark ไปจนถึงการยอมให้ผู้ชมควบคุมร่างกายของศิลปินอย่างสมบูรณ์ ดังเช่นในผลงาน "Rhythm 0" (1974) ของ Marina Abramović

ศิลปะเชิงปฏิบัติการทางสังคม (Social Practice)

นักเขียน Eric Gold อธิบายว่า "Social Practice" คือประเพณีทางศิลปะที่ใช้ ปฏิสัมพันธ์ระหว่างศิลปิน ผู้ชม และสภาพแวดล้อม เป็นสื่อกลาง (Medium) แทนที่จะใช้สี ผ้าใบ ไม้ หรือโลหะ งานศิลปะที่แท้จริงคือการปฏิสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจากการมีส่วนร่วมในสถานการณ์ที่ศิลปินสร้างขึ้น

ความแตกต่างจากศิลปะรูปแบบอื่น

บ่อยครั้งที่คำว่า "การมีส่วนร่วม" ถูกใช้เป็นคำกว้างๆ แต่ศิลปะแบบมีส่วนร่วมมีความแตกต่างจากศิลปะประเภทอื่นดังนี้:

• ศิลปะชุมชน (Community-based Art): การเลือกสถานที่เพื่อให้เข้าถึงชุมชนยากจน ไม่เท่ากับการให้ชุมชนร่วมสร้างสรรค์งานศิลปะ
• ศิลปะเชิงโต้ตอบ (Interactive Art): บางครั้งอาจจำกัดให้มีผู้ร่วมมือเพียงไม่กี่คน และศิลปินยังคงมีบทบาทนำ ซึ่งต่างจากศิลปะแบบมีส่วนร่วมที่มอบอำนาจให้ผู้เข้าร่วมอย่างเต็มที่
• ศิลปะที่เกี่ยวข้องกับสังคม (Socially-engaged Art): แม้จะมีความใกล้เคียงกัน แต่หากศิลปินยังคงมีอำนาจควบคุมผลลัพธ์ จะไม่ถือว่าเป็นศิลปะแบบมีส่วนร่วมที่แท้จริง

ตัวอย่างผลงานที่น่าสนใจ

• Janet Cardiff: สร้างทัวร์เสียง (Audio tours) ที่ให้ผู้ใช้เดินตามเส้นทางที่กำหนดและฟังเสียงที่ศิลปินประพันธ์ไว้
• Figment: งานแสดงศิลปะแบบมีส่วนร่วมประจำปีในนครนิวยอร์ก
• Antony Gormley: ผลงาน "One & Other" ที่เชิญชวนผู้คนนับร้อยขึ้นไปยืนบนแท่นว่างในจัตุรัส Trafalgar Square เพื่อแสดงออกในรูปแบบต่างๆ