ฟันกรามน้อย ลักษณะทางกายวิภาคและหน้าที่ในช่องปาก

ฟันกรามน้อย (Premolars) หรือที่รู้จักในชื่อ ฟัน Bicuspids คือฟันที่มีลักษณะกึ่งกลางระหว่างฟันเขี้ยว (Canine) และฟันกราม (Molar) ทำหน้าที่เป็นฟันเปลี่ยนผ่านในกระบวนการบดเคี้ยวอาหาร โดยมีคุณสมบัติผสมผสานระหว่างฟันเขี้ยวที่ใช้ฉีกขาดและฟันกรามที่ใช้บดละเอียด ช่วยให้การเคลื่อนย้ายอาหารจากฟันเขี้ยวไปยังฟันกรามเป็นไปได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

กายวิภาคของฟันกรามน้อยในมนุษย์

ในชุดฟันแท้ของมนุษย์ จะมีฟันกรามน้อย 2 ซี่ต่อหนึ่งส่วนของปาก (Quadrant) รวมทั้งหมด 8 ซี่ในช่องปาก โดยแบ่งเป็นฟันกรามน้อยซี่ที่หนึ่งและซี่ที่สอง ทั้งในขากรรไกรบนและขากรรไกรล่าง ฟันกรามน้อยจะปรากฏเฉพาะในชุดฟันแท้เท่านั้น โดยจะขึ้นมาแทนที่ตำแหน่งของฟันกรามน้ำนม

ลักษณะทางสัณฐานวิทยา (Morphology)

ฟันกรามน้อยมีลักษณะเด่นคือมีปุ่มฟัน (Cusp) อย่างน้อย 2 ปุ่ม โดยมีปุ่มฟันด้านแก้ม (Buccal cusp) ขนาดใหญ่เสมอ ส่วนปุ่มฟันด้านลิ้น (Lingual cusp) จะมีความแตกต่างกันไปตามตำแหน่งของฟัน

• ฟันกรามน้อยบน: มีรูปทรงสี่เหลี่ยมคางหมู (Trapezoidal)
• ฟันกรามน้อยล่าง: มีรูปทรงสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน (Rhomboidal)

รายละเอียดของฟันกรามน้อยแต่ละซี่

1. ฟันกรามน้อยบนซี่ที่หนึ่ง (Maxillary First Premolar)

ตัวฟันมีลักษณะเป็นรูปไข่ โดยมีความกว้างด้านแก้มมากกว่าด้านเพดานปาก หากมองจากด้านแก้มจะมีลักษณะคล้ายกับฟันเขี้ยวที่อยู่ติดกัน โดยปกติจะมีรากฟัน 2 ราก (รากด้านแก้มและรากด้านเพดานปาก) แต่ประมาณ 40% อาจพบว่ามีเพียงรากเดียว หรือในบางกรณีอาจมีถึง 3 ราก

2. ฟันกรามน้อยบนซี่ที่สอง (Maxillary Second Premolar)

มีลักษณะคล้ายกับซี่ที่หนึ่ง แต่บริเวณมุมด้านแก้มจะมีความมนมากกว่า ปุ่มฟันทั้งสองมีขนาดเล็กกว่าและใกล้เคียงกันมากกว่า และมีร่องฟัน (Occlusal fissure) ที่สั้นกว่า โดยส่วนใหญ่จะมีรากฟันเพียงรากเดียว

3. ฟันกรามน้อยล่างซี่ที่หนึ่ง (Mandibular First Premolar)

เป็นฟันกรามน้อยที่มีขนาดเล็กที่สุดในบรรดาทั้ง 4 ประเภท มีปุ่มฟันด้านแก้มที่โดดเด่นและกว้าง ในขณะที่ปุ่มฟันด้านลิ้นมีขนาดเล็กมาก (น้อยกว่าครึ่งหนึ่งของปุ่มด้านแก้ม) มีรากฟันเดี่ยวทรงกรวยที่มีหน้าตัดเป็นรูปวงรีหรือวงกลม

4. ฟันกรามน้อยล่างซี่ที่สอง (Mandibular Second Premolar)

มีขนาดตัวฟันใหญ่กว่าซี่ที่หนึ่ง ปุ่มฟันด้านลิ้นมีการพัฒนาดีกว่า แม้จะยังเล็กกว่าปุ่มด้านแก้ม โดยปุ่มด้านลิ้นจะแบ่งออกเป็นสองส่วนคือ ปุ่มด้านลิ้นใกล้กลาง (Mesiolingual) และปุ่มด้านลิ้นไกลกลาง (Distolingual) ซึ่งปุ่มใกล้กลางจะสูงและกว้างกว่า มีรากฟันเดี่ยวทรงกรวยเช่นเดียวกับซี่ที่หนึ่ง

บทบาทในทางทันตกรรมจัดฟัน

ฟันกรามน้อยซี่ที่หนึ่งทั้งสี่ซี่เป็นฟันที่ถูกถอนบ่อยที่สุดในการรักษาทางทันตกรรมจัดฟัน (พบใน 48.8% ของกรณีที่มีการถอนฟัน) โดยการถอนฟันกรามน้อยบนซี่ที่หนึ่งเพียงอย่างเดียวเป็นทางเลือกที่พบบ่อยเป็นอันดับสอง (14.5%)

แนวคิดการถอนฟันกรามน้อยเริ่มแพร่หลายในสหรัฐอเมริกาสู่วงปี 1940 ซึ่งในขณะนั้นเกิดการโต้เถียงอย่างรุนแรงในวงการจัดฟัน เนื่องจากส่งผลต่อโครงสร้างใบหน้าจากการดึงฟันให้ถอยร่น (Retraction) ข้อถกเถียงนี้กลับมาเป็นประเด็นอีกครั้งในช่วงปี 1990 เมื่อมีรายงานว่าการถอนฟันและการดึงฟันร่นส่งผลกระทบต่อสุขภาพ เช่น อาการผิดปกติของข้อต่อขากรรไกร (TMD) และภาวะหยุดหายใจขณะหลับจากการอุดกั้น (Obstructive Sleep Apnea) เนื่องจากการลดลงของพื้นที่ทางเดินหายใจในคอหอย ปัจจุบันทันตแพทย์จัดฟันจำนวนมากขึ้นเริ่มหลีกเลี่ยง "การรักษาด้วยการถอนฟัน" (Extraction therapy) โดยในสหรัฐอเมริกามีอัตราการถอนฟันลดลงเหลือประมาณ 25%

เปรียบเทียบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดอื่น

ในสัตว์เลี้ยงลูกนมที่มีรกในยุคดึกดำบรรพ์จะมีฟันกรามน้อย 4 ซี่ต่อหนึ่งส่วนของปาก แต่ในกลุ่ม Catarrhines (ลิงโลกเก่าและลิงไม่มีหาง รวมถึงมนุษย์) ฟันกรามน้อยสองซี่แรกที่อยู่ใกล้ด้านหน้าสุดได้หายไป ดังนั้นในทางบรรพชีวินวิทยา ฟันกรามน้อยของมนุษย์จึงถูกเรียกตามตำแหน่งเดิมว่า Pm3 และ Pm4