ต้นชัยพฤกษ์ (Pterocarpus indicus)

สรุปใจความสำคัญ

เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ในวงศ์ Fabaceae ที่มีความสูงได้ถึง 40 เมตร
เนื้อไม้มีสีม่วง ทนปลวก และนิยมใช้ทำเฟอร์นิเจอร์หรูหราและเครื่องดนตรี
ใบมีสารฟลาโวนอยด์ที่ใช้ในทางการแพทย์พื้นบ้านเพื่อต้านการอักเสบ
เป็นต้นไม้ประจำชาติของประเทศฟิลิปปินส์

ต้นชัยพฤกษ์ หรือที่รู้จักในชื่อภาษาอังกฤษว่า Amboyna wood, Malay padauk หรือ Philippine mahogany (ชื่อวิทยาศาสตร์: Pterocarpus indicus) เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ในวงศ์ถั่ว (Fabaceae) มีถิ่นกำเนิดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ออสตราเลเซียตอนเหนือ และหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันตก พบกระจายพันธุ์ในหลายประเทศ เช่น ไทย กัมพูชา เวียดนาม ลาว มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และจีนตอนใต้

ต้นชัยพฤกษ์ขนาดใหญ่ที่มีพุ่มใบกว้าง — ลักษณะทรงพุ่มของต้นชัยพฤกษ์ที่ให้ร่มเงาได้กว้างขวาง

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้นชัยพฤกษ์เป็นไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดใหญ่ มีความสูงได้ถึง 30–40 เมตร เส้นผ่านศูนย์กลางลำต้นกว้างสูงสุด 2 เมตร และมีทรงพุ่มกว้างประมาณ 12–34 เมตร ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก (Pinnate) ยาว 12–22 เซนติเมตร ประกอบด้วยใบย่อย 5–11 ใบ โดยทั่วไปสายพันธุ์นี้จะเจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ป่าดิบชื้น

ดอกของต้นชัยพฤกษ์สีเหลืองทอง — ดอกชัยพฤกษ์มีสีเหลืองหรือส้มเหลืองและมีกลิ่นหอมอ่อนๆ

ดอกและผล

ดอกออกเป็นช่อ (Panicles) ยาว 6–13 เซนติเมตร กลีบดอกมีสีเหลืองหรือส้มเหลืองและมีกลิ่นหอม ในฟิลิปปินส์และบอร์เนียวมักออกดอกในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงพฤษภาคม

ผลมีลักษณะเป็นฝักรูปครึ่งวงกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 2–3 เซนติเมตร ล้อมรอบด้วยปีกบางๆ (Membranaceous wing) กว้าง 4–6 เซนติเมตร ซึ่งช่วยในการกระจายพันธุ์โดยอาศัยลม ภายในฝักมีเมล็ด 1–2 เมล็ด ฝักจะไม่แตกเมื่อแก่ และจะเปลี่ยนเป็นสีม่วงเมื่อแห้ง

การใช้ประโยชน์

ด้านอุตสาหกรรมไม้

เนื้อไม้ของต้นชัยพฤกษ์มีสีม่วง มีคุณสมบัติทนทานต่อปลวกและมีกลิ่นหอมคล้ายกุหลาบ ในอินโดนีเซีย เนื้อไม้ส่วนที่เป็นปุ่มปม (Burl) จะถูกเรียกว่า Amboyna ซึ่งนิยมนำมาฝานเป็นแผ่นบางๆ เพื่อใช้เป็นวีเนียร์ (Veneer) สำหรับตกแต่งเฟอร์นิเจอร์หรูหราและใช้ทำลิ่มของเครื่องดนตรีมาริมบา (Marimba)

นอกจากนี้ยังเป็นไม้เกรดพรีเมียมที่ใช้ในการผลิตเฟอร์นิเจอร์คุณภาพสูง ไม้อัดสำหรับการก่อสร้างเบา การแกะสลัก และการสร้างเครื่องดนตรี

ด้านสมุนไพรและการแพทย์

ในทางการแพทย์พื้นบ้าน ใบของต้นชัยพฤกษ์ (โดยเฉพาะในฟิลิปปินส์ที่เรียกว่า Narra) ถูกนำมาใช้รักษาโรคต่างๆ เนื่องจากมีสารฟลาโวนอยด์ (Flavonoids) ซึ่งเป็นสารต้านอนุมูลอิสระที่มีฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านการแพ้ และเชื่อว่าช่วยป้องกันความเสียหายของไตได้

ในอดีตช่วงศตวรรษที่ 16 ถึง 18 เนื้อไม้ของต้นชัยพฤกษ์ถูกนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของ Lignum nephriticum ซึ่งเป็นยาขับปัสสาวะแบบดั้งเดิมในยุโรป

สถานะและการอนุรักษ์

ปัจจุบันประชากรของต้นชัยพฤกษ์ในหลายพื้นที่กำลังเผชิญกับภาวะคุกคามอย่างรุนแรง โดยในบางประเทศ เช่น เวียดนาม และอาจรวมถึงศรีลังกาและมาเลเซียคาบสมุทร พบว่าสายพันธุ์นี้ได้สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติแล้ว

สัญลักษณ์สถานะใกล้สูญพันธุ์ — สถานะการอนุรักษ์ของ Pterocarpus indicus ในบางพื้นที่อยู่ในระดับที่น่ากังวล

ในฟิลิปปินส์ ต้นชัยพฤกษ์ (Narra) ได้รับการประกาศให้เป็นต้นไม้ประจำชาติในปี พ.ศ. 2477 โดยผู้ว่าการ Frank Murphy

คำถามที่พบบ่อย

ต้นชัยพฤกษ์แตกต่างจากไม้พะยูงอย่างไร?

แม้จะอยู่ในสกุล Pterocarpus เหมือนกัน แต่ Pterocarpus indicus (ชัยพฤกษ์) มักมีลักษณะทรงพุ่มกว้างและใบที่แตกต่างจาก Pterocarpus macrocarpus ซึ่งเป็นไม้พะยูงที่พบมากในพม่าและมีเนื้อไม้ที่แข็งกว่า

ประโยชน์ของเนื้อไม้ Amboyna คืออะไร?

Amboyna คือเนื้อไม้ส่วนปุ่มปมของต้นชัยพฤกษ์ ซึ่งมีลวดลายสวยงามมาก นิยมนำมาทำเป็นวีเนียร์ตกแต่งเฟอร์นิเจอร์ระดับสูงและชิ้นส่วนเครื่องดนตรี

ต้นชัยพฤกษ์มีสรรพคุณทางยาอย่างไร?

ใบของต้นชัยพฤกษ์มีสารฟลาโวนอยด์ ซึ่งมีคุณสมบัติเป็นสารต้านอนุมูลอิสระ ช่วยต้านการอักเสบ และในอดีตเนื้อไม้ถูกใช้เป็นยาขับปัสสาวะในยุโรป