โรคเลือดออกในกระต่าย (RHD) สาเหตุ อาการ และการป้องกัน
สรุปใจความสำคัญ
- อัตราการตายของโรค RHD สูงถึง 70-100% ในกระต่ายยุโรป
- RHDV2 เป็นสายพันธุ์ใหม่ที่สามารถส่งผลกระทบต่อกระต่ายอายุน้อยและกระต่ายป่าได้กว้างขวางกว่า RHDV1
- ไวรัสมีความทนทานสูงมาก สามารถคงอยู่ในสิ่งแวดล้อมและซากสัตว์ได้นานหลายเดือน
- การแพร่เชื้อเกิดขึ้นได้ทั้งทางตรงและทางอ้อมผ่านสิ่งของปนเปื้อนและแมลงพาหะ
โรคเลือดออกในกระต่าย (RHD) หรือที่รู้จักกันในชื่อ Viral Hemorrhagic Disease (VHD) เป็นโรคตับอักเสบจากไวรัสที่มีความรุนแรงและแพร่ระบาดได้รวดเร็ว โดยส่งผลกระทบต่อกระต่ายยุโรปเป็นหลัก และในบางสายพันธุ์ยังสามารถส่งผลต่อกระต่ายป่าและกระต่ายคอตตอนเทลได้ด้วย อัตราการตายของโรคนี้สูงมาก โดยทั่วไปจะอยู่ที่ 70 ถึง 100 เปอร์เซ็นต์
ไวรัสที่ก่อให้เกิดโรค (RHDV)
โรคนี้เกิดจากไวรัสในสกุล Lagovirus และวงศ์ Caliciviridae ซึ่งเป็นไวรัสชนิดไม่มีเปลือกหุ้ม มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 35–40 นาโนเมตร มีโครงสร้างแบบ icosahedral และมีพันธุกรรมเป็น RNA สายเดี่ยวบวก
ไวรัส RHDV ทำให้เกิดการติดเชื้อทั่วร่างกาย โดยมีลักษณะเด่นคือการตายของเซลล์ตับ (necrosis of the liver), การแข็งตัวของเลือดในหลอดเลือดอย่างแพร่หลาย (disseminated intravascular coagulation) และนำไปสู่การตายอย่างรวดเร็ว
สายพันธุ์ของไวรัส
- RHDV (หรือ RHDV1/RHDVa): ส่งผลกระทบต่อกระต่ายยุโรปตัวเต็มวัย เริ่มรายงานครั้งแรกในจีนปี 1984 และแพร่กระจายไปทั่วเอเชีย ยุโรป และออสเตรเลีย
- RHDV2 (หรือ RHDVb): ถูกค้นพบในฝรั่งเศสปี 2010 มีความแตกต่างทางพันธุกรรมและแอนติเจน โดยสามารถฆ่ากระต่ายที่เคยได้รับวัคซีน RHDV1 และส่งผลกระทบต่อกระต่ายที่มีอายุน้อย รวมถึงกระต่ายป่าหลายชนิด
ระบาดวิทยาและการแพร่เชื้อ
ไวรัส RHD มีความสามารถในการแพร่เชื้อสูงมาก โดยสามารถติดต่อได้ผ่านทาง:
- การสัมผัสโดยตรง: สัมผัสกับสัตว์ที่ติดเชื้อ, ซากสัตว์, ของเหลวในร่างกาย (ปัสสาวะ, อุจจาระ, สารคัดหลั่งจากทางเดินหายใจ) และขน
- การสัมผัสทางอ้อม: ผ่านสิ่งของที่ปนเปื้อน เช่น เสื้อผ้า, อาหาร, กรง, วัสดุปูรอง และภาชนะใส่น้ำ
- พาหะทางกล: แมลงวัน, หมัด และยุง สามารถนำพา RNA ของไวรัสได้
- สัตว์นักล่า: สัตว์ที่กินซากกระต่ายที่ติดเชื้อสามารถแพร่กระจายไวรัสผ่านทางอุจจาระ
ไวรัสชนิดนี้มีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมสูงมาก สามารถทนต่อการแช่แข็งได้เป็นเวลานาน และคงอยู่ในเนื้อสัตว์ที่ติดเชื้อหรือซากสัตว์ที่กำลังเน่าเปื่อยได้นานหลายเดือน
พยาธิสภาพและอาการทางคลินิก
ไวรัสจะเข้าไปจำลองตัวในตับ ทำให้เซลล์ตับตายเป็นจำนวนมาก ซึ่งนำไปสู่ภาวะตับวาย, ภาวะเลือดแข็งตัวในหลอดเลือด และภาวะเลือดออกผิดปกติเนื่องจากปัจจัยการแข็งตัวของเลือดและเกล็ดเลือดถูกใช้จนหมด
อาการที่พบได้บ่อย
กระต่ายที่ติดเชื้ออาจแสดงอาการดังนี้:
- ซึม ไม่กินอาหาร
- มีไข้สูง
- มีเลือดออกทางจมูกหรือทวารหนัก
- ชักและตายอย่างรวดเร็ว
คำถามที่พบบ่อย
โรค RHD คืออะไร?
เป็นโรคตับอักเสบจากไวรัสที่รุนแรงและแพร่ระบาดได้รวดเร็วในกระต่าย โดยทำให้เกิดการตายของเซลล์ตับและเลือดออกภายในร่างกาย
กระต่ายที่ได้รับวัคซีน RHDV1 แล้วจะป้องกัน RHDV2 ได้หรือไม่?
ไม่ได้ เนื่องจาก RHDV2 มีโครงสร้างแอนติเจนที่แตกต่างกัน จึงจำเป็นต้องใช้วัคซีนที่จำเพาะเจาะจงต่อสายพันธุ์ RHDV2 ในการป้องกัน
ไวรัส RHD แพร่กระจายได้อย่างไร?
แพร่กระจายผ่านการสัมผัสโดยตรงกับสัตว์ที่ติดเชื้อ ของเหลวในร่างกาย ซากสัตว์ รวมถึงผ่านสิ่งของปนเปื้อนและแมลงพาหะ เช่น หมัดและยุง