ท่าพักฟื้น (Recovery Position) วิธีปฐมพยาบาลผู้หมดสติที่หายใจได้

ในด้านการปฐมพยาบาล ท่าพักฟื้น (Recovery Position) หรือที่เรียกว่าท่ากึ่งคว่ำ เป็นหนึ่งในรูปแบบของการจัดท่าทางร่างกายให้อยู่ในลักษณะตะแคงหรือคว่ำสามในสี่ส่วน ซึ่งมักใช้สำหรับผู้บาดเจ็บที่หมดสติแต่ยังคงมีการหายใจอยู่

ความสำคัญของการจัดท่าพักฟื้น

บุคคลที่หมดสติ (ซึ่งประเมินตามเกณฑ์ Glasgow Coma Scale หรือ GCS ได้คะแนน 8 หรือต่ำกว่า) หากนอนหงายอาจไม่สามารถรักษาทางเดินหายใจให้เปิดโล่งได้เหมือนกับคนที่รู้สึกตัว ซึ่งนำไปสู่การอุดกั้นของทางเดินหายใจ จำกัดการไหลเวียนของอากาศ และป้องกันการแลกเปลี่ยนก๊าซ ส่งผลให้เกิดภาวะขาดออกซิเจน (Hypoxia) ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต

ในแต่ละปีมีผู้เสียชีวิตจำนวนมากจากกรณีที่สาเหตุของการหมดสติไม่ได้รุนแรงถึงขั้นเสียชีวิต แต่การอุดกั้นของทางเดินหายใจทำให้ผู้ป่วยสำลักและขาดอากาศหายใจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหญิงตั้งครรภ์ที่หมดสติ การจัดให้นอนตะแคงซ้ายจะช่วยลดแรงกดทับที่หลอดเลือดดำใหญ่ (Inferior Vena Cava) และทำให้การไหลเวียนของเลือดดำกลับสู่หัวใจไม่ถูกจำกัด

วัตถุประสงค์ของท่าพักฟื้น

ท่าพักฟื้นถูกออกแบบมาเพื่อป้องกันการสำลักและการอุดกั้นของทางเดินหายใจ ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้กับผู้ป่วยที่นอนหงาย โดยมีความเสี่ยงหลัก 2 ประการ ดังนี้:

• การอุดกั้นทางกายภาพ: เกิดจากวัตถุทางกายภาพอุดกั้นทางเดินหายใจ ในกรณีส่วนใหญ่คือลิ้นของผู้ป่วยเอง เนื่องจากเมื่อหมดสติจะสูญเสียการควบคุมและแรงตึงของกล้ามเนื้อ ทำให้ลิ้นตกลงไปปิดกั้นบริเวณคอหอย
• การอุดกั้นจากของเหลว: ของเหลว เช่น อาเจียน สามารถสะสมในคอหอยและทำให้ผู้ป่วยสำลักได้ การสูญเสียการควบคุมกล้ามเนื้อยังทำให้สิ่งที่อยู่ในกระเพาะอาหารไหลย้อนกลับขึ้นมาในลำคอ (Passive Regurgitation) ซึ่งของเหลวเหล่านี้อาจไหลลงสู่ปอด และกรดในกระเพาะอาหารอาจทำให้เนื้อเยื่อปอดอักเสบ (Aspiration Pneumonia)

การจัดท่าพักฟื้นจะใช้แรงโน้มถ่วงช่วยในการเคลื่อนย้ายสิ่งอุดกั้นทางกายภาพ (ลิ้น) และสร้างเส้นทางให้ของเหลวไหลออกจากทางเดินหายใจได้อย่างสะดวก

หลักการสำคัญของ ILCOR

คณะกรรมการประสานงานด้านการกู้ชีพสากล (ILCOR) ไม่ได้กำหนดท่าพักฟื้นแบบใดแบบหนึ่งโดยเฉพาะ แต่แนะนำหลักการสำคัญ 6 ประการ ดังนี้:

1. ผู้บาดเจ็บควรอยู่ในท่าตะแคงที่ใกล้เคียงกับท่าตะแคงจริงมากที่สุด โดยให้ศีรษะอยู่ในตำแหน่งที่เอื้อต่อการระบายของเหลว
2. ท่าทางต้องมีความมั่นคง ไม่พลิกกลับมานอนหงาย
3. หลีกเลี่ยงแรงกดทับที่หน้าอกซึ่งอาจขัดขวางการหายใจ
4. สามารถพลิกตัวผู้ป่วยให้กลับมานอนหงายหรือตะแคงด้านอื่นได้อย่างง่ายดายและปลอดภัย โดยเฉพาะในกรณีที่สงสัยว่ามีการบาดเจ็บที่กระดูกสันหลังส่วนคอ
5. สามารถสังเกตและเข้าถึงทางเดินหายใจได้สะดวก
6. ตัวท่าทางเองต้องไม่ก่อให้เกิดการบาดเจ็บเพิ่มเติมแก่ผู้ป่วย

ประวัติความเป็นมา

การตระหนักว่าการให้นอนตะแคงจะช่วยป้องกันการอุดกั้นทางเดินหายใจเริ่มต้นจาก Robert Bowles แพทย์ที่โรงพยาบาล Victoria ในเมือง Folkestone ประเทศอังกฤษ เมื่อปี ค.ศ. 1891 เขาได้นำเสนอผลงานเกี่ยวกับผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่มีอาการหายใจเสียงดังเนื่องจากการอุดกั้นของทางเดินหายใจ

แนวคิดนี้ถูกนำไปใช้โดย Frederick Hewitt วิสัญญีแพทย์จากโรงพยาบาล London ซึ่งแนะนำให้นอนตะแคงสำหรับผู้ป่วยหลังผ่าตัด อย่างไรก็ตาม แนวคิดนี้ไม่ได้ถูกนำไปใช้อย่างแพร่หลายในตอนแรก โดยตำราศัลยกรรมเมื่อ 50 ปีต่อมายังคงแนะนำให้นอนหงาย

องค์กรปฐมพยาบาลต่างๆ เช่น สภากาชาดอังกฤษและ St John Ambulance ก็ใช้เวลานานในการยอมรับท่าพักฟื้น โดยในคู่มือช่วงปี 1930 และ 1940 ยังแนะนำให้นอนหงาย จนกระทั่งปี 1950 คู่มือของ St John ฉบับที่ 40 จึงเริ่มระบุว่าหากการหายใจมีเสียงดัง ให้จัดผู้ป่วยอยู่ในท่ากึ่งคว่ำ

มีการทดลองใช้ท่าทางต่างๆ มากมายในยุโรป เช่น "ท่าโคม่า" (Coma Position), "ท่าราอูเทค" (Rautek's Position) และ "ท่า HAINES" (High Arm IN Endangered Spine) จนกระทั่งปี 1992 สมาคมโรคหัวใจแห่งสหรัฐอเมริกา (American Heart Association) ได้นำท่านี้มาใช้อย่างกว้างขวาง

ในปี 1992 สภาการกู้ชีพแห่งยุโรป (European Resuscitation Council) ได้ปรับปรุงท่าทางโดยให้แขนข้างที่อยู่ใกล้พื้นยื่นออกมาด้านหน้าผู้ป่วย แทนที่จะวางไว้ด้านหลัง เพื่อลดความเสี่ยงในการบาดเจ็บของเส้นประสาทและหลอดเลือดที่แขน