ภูมิภาคนิยมในความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ความหมายและวิวัฒนาการ

ในบริบทของความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ภูมิภาคนิยม (Regionalism) คือการแสดงออกถึงอัตลักษณ์และเป้าหมายร่วมกัน ผสมผสานกับการสร้างและนำสถาบันต่างๆ มาใช้เพื่อสะท้อนอัตลักษณ์นั้น และกำหนดการดำเนินงานร่วมกันภายในภูมิภาคทางภูมิศาสตร์หนึ่งๆ ภูมิภาคนิยมถือเป็นหนึ่งในสามองค์ประกอบหลักของระบบการค้าสากล ร่วมกับพหุภาคีนิยม (Multilateralism) และเอกภาคีนิยม (Unilateralism)

ความหมายของภูมิภาคนิยม

Joseph Nye ได้ให้คำนิยามของภูมิภาคระหว่างประเทศว่า เป็น "จำนวนรัฐที่จำกัดซึ่งเชื่อมโยงกันด้วยความสัมพันธ์ทางภูมิศาสตร์และระดับของความพึ่งพาซึ่งกันและกัน" และนิยามภูมิภาคนิยมว่าคือ "การก่อตั้งสมาคมหรือกลุ่มรัฐบนพื้นฐานของภูมิภาค" อย่างไรก็ตาม คำนิยามนี้ไม่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นเอกฉันท์ เนื่องจากนักวิเคราะห์บางส่วนมองว่าองค์กรระดับภูมิภาคจำนวนมากที่ก่อตั้งขึ้นโดยประเทศกำลังพัฒนาไม่ได้ส่งผลให้เกิดการเติบโตของภูมิภาคนิยมอย่างรวดเร็วในโลกที่สาม

นอกจากนี้ นักวิชาการอย่าง Ernst B. Haas ยังเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการแยกแยะระหว่างแนวคิดเรื่องความร่วมมือระดับภูมิภาค (Regional Cooperation), ระบบภูมิภาค (Regional System), องค์กรระดับภูมิภาค (Regional Organization), การบูรณาการระดับภูมิภาค (Regional Integration) และภูมิภาคนิยม (Regionalism)

ประวัติและวิวัฒนาการ

ความพยายามในการบูรณาการระดับภูมิภาคมีมาตั้งแต่ทศวรรษ 1880 แต่ภูมิภาคนิยมที่ชัดเจนและเป็นระบบเริ่มเกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 1950 และ 1960

จุดเริ่มต้นและยุคก่อนปี 1945

ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง แนวคิดเรื่องภูมิภาคนิยมระหว่างประเทศนั้นหาได้ยาก เนื่องจากในขณะนั้นหลักการความมั่นคงร่วมกัน (Collective Security) มีบทบาทนำ ยกเว้นระบบระหว่างอเมริกา (Inter-American System) ที่เป็นกลุ่มความร่วมมือระดับภูมิภาคที่โดดเด่นในยุคนั้น

ช่วงปี 1945–1980 ภูมิภาคนิยมยุคเก่า

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ภูมิภาคนิยมเริ่มถูกนำมาใช้ในคำศัพท์ของความสัมพันธ์ระหว่างประเทศมากขึ้น โดยมีการเรียกร้องให้เปลี่ยนจาก "สากลนิยมที่ไม่มีประสิทธิภาพ" ไปสู่ "ภูมิภาคนิยมที่ใช้งานได้จริง" ภูมิภาคนิยมในช่วงนี้ถูกเรียกว่า "ภูมิภาคนิยมยุคเก่า" (Old Regionalism) ซึ่งเห็นผลสำเร็จอย่างชัดเจนที่สุดในยุโรปตะวันตกผ่านการก่อตั้งประชาคมยุโรป

ภูมิภาคนิยมยุคใหม่ (New Regionalism)

ในช่วงปลายทศวรรษ 1980 เกิดกระแสการบูรณาการระดับภูมิภาคระลอกใหม่ที่เรียกว่า "ภูมิภาคนิยมยุคใหม่" (New Regionalism) ซึ่งยังคงดำเนินมาจนถึงปัจจุบัน โดยมีการริเริ่มทางการเมืองและข้อตกลงทางการค้าทั้งในระดับภูมิภาคและทวิภาคีเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะหลังจากความล้มเหลวของการเจรจารอบโดฮา (Doha round)

กรณีศึกษา สหภาพยุโรป (EU)

สหภาพยุโรปเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของผลลัพธ์จากภูมิภาคนิยม โดยตั้งอยู่บนแนวคิดที่ว่า เมื่อภูมิภาคหนึ่งมีการบูรณาการทางเศรษฐกิจมากขึ้น จะนำไปสู่การบูรณาการทางการเมืองโดยปริยาย ตัวอย่างของ EU แสดงให้เห็นว่าองค์กรทางการเมืองนี้เติบโตมาจากกระบวนการบูรณาการทางเศรษฐกิจในยุโรปที่ยาวนานกว่า 40 ปี โดยมีจุดเริ่มต้นจากประชาคมเศรษฐกิจยุโรป (EEC) ซึ่งเป็นองค์กรทางเศรษฐกิจล้วนๆ ในระยะแรก