เซนโนไซด์ ยาระบายกลุ่มกระตุ้นจากธรรมชาติ

เซนโนไซด์ (Sennoside) หรือที่รู้จักกันในชื่อ เซนนาไกลโคไซด์ (Senna glycoside) เป็นยาที่สกัดจากพืชในสกุล Senna (มะขามแขก) ใช้สำหรับรักษาอาการท้องผูกทั้งแบบชั่วคราวและเรื้อรัง รวมถึงใช้เพื่อระบายลำไส้ใหญ่ให้ว่างก่อนการผ่าตัดหรือการตรวจทางทวารหนักและลำไส้ใหญ่

กลไกการออกฤทธิ์

เซนโนไซด์จัดอยู่ในกลุ่ม ยาระบายกลุ่มกระตุ้น (Stimulant Laxatives) ประเภทแอนทราควิโนน (Anthraquinone) แม้ว่ากลไกการทำงานที่แน่ชัดจะยังไม่ถูกระบุทั้งหมด แต่เชื่อว่าสารสกัดนี้จะออกฤทธิ์โดยการเพิ่มการหลั่งของเหลวภายในลำไส้ใหญ่และกระตุ้นการหดตัวของผนังลำไส้ใหญ่ เพื่อผลักดันกากอาหารให้ออกมา

การนำไปใช้ทางการแพทย์

ข้อบ่งใช้

ยารายนี้ถูกนำมาใช้ในกรณีดังต่อไปนี้:

• รักษาอาการท้องผูกแบบเป็นครั้งคราว (Episodic constipation) และท้องผูกเรื้อรัง (Chronic constipation)
• ช่วยในการระบายอุจจาระออกจากลำไส้ก่อนการผ่าตัด หรือก่อนการตรวจส่องกล้องทางทวารหนักและลำไส้ใหญ่

วิธีการบริหารยาและระยะเวลาการออกฤทธิ์

เซนโนไซด์มีรูปแบบการใช้งานที่หลากหลาย ซึ่งส่งผลต่อระยะเวลาการออกฤทธิ์ที่แตกต่างกัน:

• การรับประทาน (Oral): มักใช้เวลาประมาณ 6 ถึง 12 ชั่วโมง จึงจะเริ่มเห็นผลในการขับถ่าย
• การใช้ทางทวารหนัก (Rectal): เช่น ยาสอด จะออกฤทธิ์เร็วขึ้น โดยอาจเริ่มทำงานภายในไม่กี่นาทีจนถึง 2 ชั่วโมง

ข้อควรระวังและข้อห้ามใช้

ข้อห้ามใช้ (Contraindications)

ตามคำแนะนำของ Commission E เซนโนไซด์ห้ามใช้ในกรณีต่อไปนี้:

• มีการอุดตันของลำไส้ (Intestinal obstruction)
• มีการอักเสบเฉียบพลันของลำไส้ เช่น โรคโครห์น (Crohn's disease)
• โรคลำไส้ใหญ่อักเสบชนิดเป็นแผล (Ulcerative colitis)
• ไส้ติ่งอักเสบ (Appendicitis)
• มีอาการปวดท้องโดยไม่ทราบสาเหตุ
• ผู้ที่มีประวัติแพ้สารกลุ่มแอนทราควิโนน (แม้จะพบได้น้อยและมักแสดงออกทางผิวหนัง เช่น ผื่นแดงและอาการคัน)

ผลข้างเคียงและอันตรายจากการใช้ยา

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดคืออาการปวดเกร็งในท้อง (Abdominal cramps) นอกจากนี้อาจพบอาการท้องเสีย คลื่นไส้ และอาเจียนได้

ข้อควรระวังในการใช้ระยะยาว: ไม่แนะนำให้ใช้เซนโนไซด์ต่อเนื่องเป็นเวลานาน เนื่องจากอาจส่งผลให้การทำงานของลำไส้แย่ลง หรือเกิดปัญหาความไม่สมดุลของอิเล็กโทรไลต์ในร่างกาย นอกจากนี้ การใช้ยาเป็นประจำอาจทำให้เกิดภาวะ Melanosis coli ซึ่งเป็นลักษณะการเปลี่ยนสีของผนังลำไส้ใหญ่เป็นสีน้ำตาลเข้ม ซึ่งสามารถตรวจพบได้จากการส่องกล้องลำไส้ใหญ่

ปฏิกิริยาระหว่างยา

เซนโนไซด์อาจเพิ่มความเป็นพิษของยา ดิจอกซิน (Digoxin) ในผู้ป่วยที่ได้รับยานี้ เนื่องจากยาระบายจะลดระดับโพแทสเซียมในเลือด ซึ่งส่งผลให้ยาดิจอกซินออกฤทธิ์รุนแรงขึ้นและอาจเกิดอันตรายได้

ข้อมูลทั่วไปและสถานะทางกฎหมาย

เซนโนไซด์เป็นยาที่อยู่ใน รายการยาหลักขององค์การอนามัยโลก (WHO Model List of Essential Medicines) และจำหน่ายเป็นยาสามัญ (Generic medication) ในหลายประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกาที่จำหน่ายเป็นยาที่ซื้อได้เองโดยไม่ต้องมีใบสั่งแพทย์ (OTC)

ในท้องตลาดมีชื่อทางการค้าที่หลากหลาย เช่น Ex-Lax และ Senokot โดยมีรูปแบบยาให้เลือกทั้งแบบน้ำ เม็ด ผง และยาสอด