ไซบีเรีย (ทวีปโบราณ)

ไซบีเรีย ในบริบททางธรณีวิทยา ไม่ได้หมายถึงเพียงภูมิภาคในรัสเซียปัจจุบัน แต่หมายถึง แครตอนไซบีเรีย (Siberian Craton) หรือที่รู้จักในชื่อ อังการาแลนด์ (Angaraland) หรือ อังการา (Angara) ซึ่งเป็นแผ่นดินโบราณที่มีความเสถียรสูง ตั้งอยู่ใจกลางภูมิภาคไซบีเรียในปัจจุบัน โดยในปัจจุบันพื้นที่ส่วนใหญ่ของแครตอนนี้ก่อตัวเป็นที่ราบสูงไซบีเรียกลาง (Central Siberian Plateau)

ในอดีต ไซบีเรียเคยเป็นมวลแผ่นดินอิสระก่อนที่จะรวมตัวเข้ากับมหาทวีปพันเจีย (Pangaea) ในช่วงปลายยุคคาร์บอนิเฟอรัสถึงยุคเพอร์เมียน โดยมีทะเลเวอร์โขยันสค์ (Verkhoyansk Sea) ซึ่งเป็นขอบทวีปแบบพาสซีฟ (Passive continental margin) ขนาบอยู่ทางทิศตะวันออก ซึ่งปัจจุบันคือบริเวณที่ราบต่ำไซบีเรียตะวันออก

ประวัติการเรียกชื่อ

ชื่อ อังการาแลนด์ ถูกตั้งขึ้นในช่วงทศวรรษ 1880 โดย เอ็ดเวิร์ด ซูส (Eduard Suess) นักธรณีวิทยาชาวออสเตรีย โดยในขณะนั้นเขาเชื่อว่าในมหายุคพาลีโอโซอิกมีทวีปขนาดใหญ่สองแห่งในซีกโลกเหนือ คือ "แอตแลนติส" (ซึ่งครอบคลุมอเมริกาเหนือและเชื่อมต่อกับยุโรป) และ "อังการาแลนด์" (ซึ่งครอบคลุมเอเชียตะวันออก) โดยตั้งชื่อตามแม่น้ำอังการาในไซบีเรีย

วิวัฒนาการทางธรณีแปรสัณฐาน

ประวัติการเคลื่อนที่ของแผ่นไซบีเรียมีความซับซ้อนและครอบคลุมระยะเวลานับพันล้านปี ดังนี้:

• ยุคเริ่มต้น (ประมาณ 2,500 ล้านปีก่อน): ไซบีเรียเป็นส่วนหนึ่งของทวีปโบราณที่เรียกว่า อาร์กทิกา (Arctica) ร่วมกับโล่แคนาดา (Canadian Shield)
• การรวมตัวเป็นโรดิเนีย (ประมาณ 1,100 ล้านปีก่อน): ไซบีเรียกลายเป็นส่วนหนึ่งของมหาทวีปโรดิเนีย (Rodinia) จนกระทั่งประมาณ 750 ล้านปีก่อน เมื่อมหาทวีปนี้แยกตัวออก และไซบีเรียได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของมวลแผ่นดินโปรโตลอราเซีย (Protolaurasia)
• การรวมตัวเป็นแพนโนเทีย (ประมาณ 600 ล้านปีก่อน): ในยุคอีดิแอคารัน โปรโตลอราเซียได้รวมตัวเข้ากับมหาทวีปทางใต้ที่เรียกว่า แพนโนเทีย (Pannotia)
• การเป็นทวีปอิสระ (ประมาณ 550 ล้านปีก่อน): แพนโนเทียและโปรโตลอราเซียแยกตัวออกจากกัน ทำให้ไซบีเรียกลายเป็นทวีปอิสระร่วมกับลอเรนเทีย (Laurentia) และบอลติกา (Baltica)

ในช่วงต้นมหายุคพาลีโอโซอิก ไซบีเรียยังคงเป็นทวีปอิสระ จนกระทั่งในยุคคาร์บอนิเฟอรัสได้เกิดการพุ่งชนกับทวีปขนาดเล็กที่เรียกว่า คาซัคสตาเนีย (Kazakhstania) และต่อมาได้ชนกับยูเรเมริก้า/ลอรัสเซีย (Euramerica/Laurussia) ในช่วงปลายยุคคาร์บอนิเฟอรัสถึงยุคเพอร์เมียน ซึ่งนำไปสู่การก่อตัวของมหาทวีปพันเจีย (Pangaea)

เมื่อมหาทวีปพันเจียแยกตัวออกในยุคจูแรสซิก ไซบีเรียยังคงอยู่กับลอราเซีย (Laurasia) และเมื่อลอราเซียแยกตัวออกในยุคครีเทเชียส ไซบีเรียก็ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของยูเรเซียตะวันออกเฉียงเหนือในปัจจุบัน โดยปัจจุบันไซบีเรียเป็นส่วนหนึ่งของมวลแผ่นดินแอฟโร-ยูเรเซีย และเชื่อมต่อกับแผ่นอเมริกาเหนือที่เทือกเขาเชอร์สกี (Chersky Range)

ลักษณะทางธรณีวิทยาที่สำคัญ

พื้นที่ของแครตอนไซบีเรียประกอบด้วยลักษณะทางธรณีวิทยาที่สำคัญหลายประการ ได้แก่:

• โล่แอลแดน (Aldan Shield) และ โล่アナバー (Anabar Shield): พื้นที่หินฐานรากโบราณที่มีความเสถียรสูง
• แอ่งทุงกุสกา (Tunguska Basin): พื้นที่ลุ่มต่ำทางธรณีวิทยา
• เขตธรณีแปรสัณฐานสตาโนวอย (Stanovoy tectonic zone): บริเวณที่มีการเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้างเปลือกโลก
• การยกตัวของโอเลนยอก (Olenyok Uplift): พื้นที่ที่ถูกยกตัวขึ้นสูง