ทฤษฎีการสร้างทางสังคม (Social Constructionism) คืออะไร?

ทฤษฎีการสร้างทางสังคม (Social Constructionism) เป็นแนวคิดสำคัญที่ใช้ในสาขาสังคมวิทยา ออนโทโลยีทางสังคม (Social Ontology) และทฤษฎีการสื่อสาร โดยมีหัวใจสำคัญคือการเสนอว่า ความเป็นจริงทางสังคมในด้านต่างๆ เช่น แนวคิด ความเชื่อ บรรทัดฐาน และค่านิยม ไม่ได้เกิดขึ้นจากการสังเกตความจริงทางกายภาพเพียงอย่างเดียว แต่ถูกสร้างขึ้นผ่านกระบวนการปฏิสัมพันธ์และการเจรจาต่อรองอย่างต่อเนื่องระหว่างสมาชิกในสังคม

ความหมายของการสร้างทางสังคม

ทฤษฎีนี้เชื่อว่าสิ่งที่บุคคลรับรู้ว่าเป็น "ความจริง" มักเป็นผลลัพธ์ของกระบวนการสร้างที่พลวัต ซึ่งได้รับอิทธิพลจากขนบธรรมเนียมและโครงสร้างทางสังคม สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่สิ่งที่ถูกกำหนดมาโดยกำเนิดหรือทางชีวภาพ แต่ถูกกำหนด รักษา และหล่อหลอมโดยบริบททางสังคมที่สิ่งนั้นดำรงอยู่

ตัวอย่างของปรากฏการณ์ที่ถือว่าเป็นการสร้างทางสังคม ได้แก่:

• มูลค่าของเงิน: เงินไม่มีค่าในตัวเอง แต่สังคมตกลงร่วมกันว่ามันมีมูลค่า
• มาตรฐานความงาม: สิ่งที่ถือว่าสวยงามเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยและวัฒนธรรม
• เพศสภาพ (Gender): บทบาทและความคาดหวังของความเป็นชายและหญิงที่สังคมกำหนด
• เชื้อชาติและชนชั้น: การแบ่งกลุ่มคนตามลักษณะทางกายภาพหรือสถานะทางเศรษฐกิจ
• สถาบันทางสังคม: เช่น การแต่งงาน การศึกษา และความเป็นพลเมือง

มุมมองเชิงภาษาศาสตร์และสังคม

ในมุมมองของการสร้างทางสังคม ความหมายของปรากฏการณ์ต่างๆ ไม่ได้มีรากฐานที่เป็นอิสระภายนอกการนำเสนอทางจิตใจและภาษาที่ผู้คนพัฒนาขึ้นตลอดประวัติศาสตร์ ซึ่งกลายเป็นความจริงที่ใช้ร่วมกัน

จากมุมมองทางภาษาศาสตร์ ทฤษฎีนี้เน้นว่าความหมายเป็นสิ่งที่อ้างอิงภายในภาษา (คำหนึ่งคำอ้างอิงถึงอีกคำหนึ่ง คำนิยามหนึ่งอ้างอิงถึงอีกคำนิยามหนึ่ง) มากกว่าที่จะอ้างอิงถึงความจริงภายนอก โดยเชื่อว่า "ภาษาไม่ได้เป็นเพียงกระจกสะท้อนความจริง แต่ภาษาคือสิ่งที่สร้างความจริงขึ้นมา"

ต้นกำเนิดและพัฒนาการ

การสร้างทางสังคมมีรากฐานมาจาก ปฏิสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ (Symbolic Interactionism) และ ปรากฏการณ์วิทยา (Phenomenology) โดยเริ่มเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางหลังจากหนังสือ The Social Construction of Reality โดย Berger และ Luckmann ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1966

แนวคิดนี้ท้าทายประเพณีทางปัญญาของตะวันตกที่พยายามค้นหาความแน่นอนของความจริงผ่านข้อเสนอทางวิทยาศาสตร์แบบปฏิฐานนิยม (Positivism) โดยเสนอว่าไม่มีความจริงเชิงวัตถุเพียงหนึ่งเดียวที่รอการค้นพบ แต่มี "ความจริงหลายชุด" ที่แข่งขันกันเพื่อความถูกต้องและความชอบธรรม