ฝ่าเท้า โครงสร้างและหน้าที่ทางกายวิภาคศาสตร์

ในทางกายวิภาคศาสตร์ ฝ่าเท้าของมนุษย์ถูกเรียกว่า ด้านพลาลทาร์ (Plantar aspect) ซึ่งเป็นส่วนที่ทำหน้าที่รับน้ำหนักตัวทั้งหมดของร่างกายขณะยืนและเดิน โดยมีโครงสร้างที่ออกแบบมาเป็นพิเศษเพื่อรองรับแรงกดและให้ความรู้สึกสัมผัสที่แม่นยำ

โครงสร้างผิวหนังและเนื้อเยื่อ

ผิวหนังบริเวณฝ่าเท้าเป็นผิวหนังชนิดไม่มีขน (Glabrous skin) ซึ่งไม่มีรูขุมขนและเม็ดสีเหมือนผิวหนังส่วนอื่นของร่างกาย แต่มีความหนาแน่นของรูเหงื่อสูงมาก นอกจากนี้ ผิวหนังบริเวณนี้ยังเป็นส่วนที่หนาที่สุดในร่างกาย เนื่องจากต้องรองรับน้ำหนักและแรงเสียดทานอย่างต่อเนื่อง

ใต้ผิวหนังมีเนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง (Subcutaneous tissue) ที่ปรับตัวเพื่อรับแรงกดมหาศาล โดยเฉพาะบริเวณส้นเท้าและจมูกเท้า (Ball of the foot) โดยมีการสร้างระบบ "ห้องรับแรงกด" (Pressure chambers) ซึ่งประกอบด้วยเนื้อเยื่อไขมันและเส้นใย (Fibrofatty tissue) หุ้มด้วยเนื้อเยื่อเกี่ยวพันคอลลาเจน (Collagen connective tissue) ผนังของห้องเหล่านี้มีหลอดเลือดมาเลี้ยงจำนวนมาก ทำให้ฝ่าเท้าเป็นหนึ่งในบริเวณที่มีเลือดมาเลี้ยงมากที่สุดในร่างกาย

ระบบสนับสนุนและโครงสร้างกระดูก

ฝ่าเท้าและส่วนโค้งตามยาว (Longitudinal arches) ของเท้า ได้รับการสนับสนุนจาก พังผืดฝ่าเท้า (Plantar fascia) ซึ่งเป็นเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่หนาและแข็งแรง พังผืดนี้ยึดติดกับกระดูกและแบ่งออกเป็นส่วนกลาง ส่วนด้านใน (Medial) และส่วนด้านนอก (Lateral) ซึ่งช่วยกำหนดขอบเขตของกลุ่มกล้ามเนื้อฝ่าเท้า

กระดูกที่อยู่ใต้ฝ่าเท้าจะประกอบกันเป็นส่วนโค้งของเท้า ซึ่งช่วยในการกระจายน้ำหนัก หากส่วนโค้งนี้ยุบตัวลงในภายหลังอาจนำไปสู่ภาวะเท้าแบน (Flat feet)

กล้ามเนื้อบริเวณฝ่าเท้า

กล้ามเนื้อที่อยู่ภายในฝ่าเท้า (Intrinsic muscles) แบ่งออกเป็น 4 ชั้นหลัก ดังนี้:

ชั้นที่ 1

ประกอบด้วยกล้ามเนื้อ Flexor digitorum brevis ซึ่งเป็นกล้ามเนื้อส่วนกลางขนาดใหญ่ ทำหน้าที่งอนิ้วเท้าที่ 2 ถึง 5 โดยมีกล้ามเนื้อ Abductor hallucis และ Abductor digiti minimi ขนาบข้าง

ชั้นที่ 2

ประกอบด้วยกล้ามเนื้อ Quadratus plantae ซึ่งอยู่ใต้ชั้นแรก และกล้ามเนื้อ Lumbricals ที่ช่วยในการเคลื่อนไหวนิ้วเท้า

ชั้นที่ 3

ประกอบด้วยกล้ามเนื้อ Adductor hallucis (มีทั้งส่วน Oblique และ Transversal), Flexor hallucis brevis และ Flexor digiti minimi brevis

ชั้นที่ 4

เป็นชั้นที่ลึกที่สุด ประกอบด้วยกล้ามเนื้อ Dorsal และ Plantar interossei ซึ่งแทรกอยู่ระหว่างกระดูกเมทาทาร์ซัล (Metatarsal bones) ทำหน้าที่ในการกางและหุบนิ้วเท้า

กล้ามเนื้อภายนอก (Extrinsic muscles)

นอกจากกล้ามเนื้อภายในแล้ว ยังมีเอ็นของกล้ามเนื้อจากส่วนขาที่ส่งลงมายังฝ่าเท้า เช่น Tibialis posterior, Flexor digitorum longus และ Flexor hallucis longus ซึ่งผ่านทางตาตุ่มด้านใน (Medial malleolus) รวมถึง Fibularis longus ที่ผ่านทางตาตุ่มด้านนอก (Lateral malleolus)

ระบบประสาทและการรับความรู้สึก

ฝ่าเท้ามีความไวต่อการสัมผัสสูงมาก เนื่องจากมีปลายประสาทหนาแน่น โดยบางแหล่งระบุว่ามีมากถึง 200,000 จุดต่อฝ่าเท้าหนึ่งข้าง ทำให้สามารถรับรู้สภาพพื้นผิวที่เดินได้อย่างแม่นยำ

การเลี้ยงประสาทแบ่งออกเป็นหลายส่วนหลัก:

• Deep fibular nerve: เลี้ยงผิวหนังระหว่างนิ้วโป้งและนิ้วชี้เท้า
• Medial plantar nerve: เลี้ยงผิวหนังฝั่งด้านในของฝ่าเท้าและนิ้วเท้า 3 นิ้วครึ่งแรก
• Lateral plantar nerve: เลี้ยงผิวหนังฝั่งด้านนอกของฝ่าเท้า นิ้วที่ 4 และ 5 รวมถึงควบคุมกล้ามเนื้อส่วนใหญ่ในฝ่าเท้า

ในทางการแพทย์ ฝ่าเท้าเป็นจุดที่ใช้ทดสอบ ปฏิกิริยารีเฟล็กซ์ของฝ่าเท้า (Plantar reflex) เพื่อตรวจหาความผิดปกติของระบบประสาทส่วนกลาง