ต้นพระศรีมหาโพธิ์ สัญลักษณ์แห่งการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า

ต้นพระศรีมหาโพธิ์ (ภาษาสันสกฤตและบาลี: Bodhi หมายถึง "การตื่นรู้" หรือ "การตรัสรู้") คือต้นโพธิ์สายพันธุ์ Ficus religiosa ซึ่งเป็นพืชตระกูลมะเดื่อศักดิ์สิทธิ์ ตั้งอยู่ในบริเวณวัดมหาโพธิ์ (Mahabodhi Temple) ณ เมืองพุทธคยา รัฐพิหาร ประเทศอินเดีย ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดยองค์การยูเนสโก (UNESCO)

ตามพุทธประวัติ ต้นโพธิ์ ณ สถานที่แห่งนี้คือจุดที่เจ้าชายสิทธัตถะ (Siddhartha Gautama) ได้ทรงบำเพ็ญเพียรทางจิตจนบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ หรือการตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในช่วงประมาณศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสตกาล ในทางศิลปะและประติมานวิทยาทางพุทธศาสนา ต้นโพธิ์มักถูกวาดหรือแกะสลักให้มีใบรูปหัวใจ ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของสายพันธุ์ Ficus religiosa และกลายเป็นสัญลักษณ์สากลของปัญญาและการตื่นรู้ทางจิตวิญญาณ

ประวัติการสืบทอดและการฟื้นฟู

ต้นโพธิ์ต้นดั้งเดิมที่พระพุทธเจ้าทรงประทับนั่งตรัสรู้นั้นไม่ได้หลงเหลืออยู่จนถึงปัจจุบัน แต่สายพันธุ์ที่สืบทอดต่อกันมาได้รับการเคารพบูชามานานกว่าสองพันปี โดยตลอดประวัติศาสตร์ ต้นโพธิ์ ณ พุทธคยาได้ผ่านเหตุการณ์ถูกทำลายและปลูกทดแทนหลายครั้ง

• สมัยพระเจ้าอโศกมหาราช: มีบันทึกว่าต้นโพธิ์ถูกตัดทำลายในสมัยพระนางติสสรกขา (Tissarakkhā) พระมเหสีของพระเจ้าอโศกมหาราช เนื่องจากความริษยา
• ศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาล: ได้รับความเสียหายในช่วงการกวาดล้างพุทธศาสนาโดยพระเจ้าปุษยมิตร ศุงคะ (Pushyamitra Shunga)
• คริสต์ศตวรรษที่ 7: ถูกตัดทำลายโดยพระเจ้าศศางกะ (Shashanka) แห่งแคว้นเฆาฑะ ประมาณปี ค.ศ. 600

ทุกครั้งที่ต้นโพธิ์ถูกทำลาย จะมีการนำกิ่งก้านหรือต้นกล้าที่สืบเชื้อสายมาจากต้นเดิมมาปลูกทดแทนในตำแหน่งเดิมเสมอ

การแพร่ขยายสู่ศรีลังกาและอินเดียในปัจจุบัน

ในปี 288 ก่อนคริสตกาล พระเจ้าอโศกมหาราชได้ทรงส่งพระนางสังฆมิตตาเถรี (Sanghamitta Theri) พระราชธิดา นำกิ่งก้านของต้นพระศรีมหาโพธิ์จากพุทธคยาไปปลูกที่เมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกา ซึ่งต้นโพธิ์ที่นั่น (Jaya Sri Maha Bodhi) ได้รับการยอมรับว่าเป็นต้นไม้ที่ปลูกโดยมนุษย์ที่เก่าแก่ที่สุดในโลกที่มีการบันทึกวันที่ปลูกไว้อย่างชัดเจน

สำหรับต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธคยาในปัจจุบันนั้น ปลูกขึ้นในปี ค.ศ. 1881 โดยอเล็กซานเดอร์ คันนิงแฮม (Alexander Cunningham) นักโบราณคดีชาวอังกฤษ โดยใช้กิ่งตอนที่นำมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ในศรีลังกา ซึ่งเป็นการนำสายพันธุ์ดั้งเดิมกลับคืนสู่ถิ่นกำเนิด

ต้นโพธิ์ที่เชตวันมหาวิหาร

ตามคัมภีร์ทางพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ปลูกต้นโพธิ์ที่หน้าประตูทางเข้าเชตวันมหาวิหาร ใกล้เมืองสาวัตถี เพื่อให้พุทธศาสนิกชนได้ถวายเครื่องสักการะในนามของพระพุทธองค์เมื่อพระองค์ไม่ได้ประทับอยู่ที่นั่น โดยพระโมคคัลลานะได้นำผลของต้นโพธิ์จากพุทธคยามาปลูก ซึ่งต้นนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ "อนันทะโพธิ์" (Ananda Bodhi)