กล้ามเนื้อสเตอโนไคลโดมาสทอยด์ (Sternocleidomastoid) คืออะไร

กล้ามเนื้อสเตอโนไคลโดมาสทอยด์ (Sternocleidomastoid) เป็นหนึ่งในกล้ามเนื้อบริเวณคอที่ใหญ่ที่สุดและอยู่ชั้นตื้นที่สุด ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการเคลื่อนไหวของศีรษะและลำคอ โดยมีหน้าที่หลักคือการหมุนศีรษะไปยังด้านตรงข้ามและการก้มคอ

ที่มาของชื่อและตำแหน่ง

ชื่อของกล้ามเนื้อนี้มาจากจุดกำเนิดและจุดเกาะปลาย ซึ่งประกอบด้วย:

• sterno-: กำเนิดจากกระดูกอก (manubrium of the sternum)
• cleido-: กำเนิดจากกระดูกไหปลาร้า (clavicle)
• mastoid: เกาะปลายที่ปุ่มกระดูกมาสทอยด์ (mastoid process) ของกระดูกขมับ (temporal bone)

โครงสร้างทางกายวิภาค

กล้ามเนื้อสเตอโนไคลโดมาสทอยด์มีจุดกำเนิดสองแห่ง จึงแบ่งออกเป็นสองหัว (heads):

1. หัวสเตอโน (Sternal head): เป็นมัดกล้ามเนื้อทรงกลม มีลักษณะเป็นเอ็นในด้านหน้าและเนื้อกล้ามเนื้อในด้านหลัง กำเนิดจากส่วนบนของด้านหน้ากระดูกอก
2. หัวไคลโด (Clavicular head): ประกอบด้วยเส้นใยกล้ามเนื้อและเอ็น มีจุดกำเนิดจากพื้นผิวด้านหน้าของกระดูกไหปลาร้าส่วนหนึ่งในสามด้านใน (medial third)

จุดกำเนิดทั้งสองหัวนี้ถูกแยกออกจากกันด้วยช่องว่างรูปสามเหลี่ยมที่เรียกว่า Sedillot's triangle ซึ่งต่อมาจะรวมตัวกันเป็นมัดกล้ามเนื้อทรงกลมหนา และเกาะปลายที่ปุ่มกระดูกมาสทอยด์และเส้นนิวคัล (superior nuchal line) ของกระดูกท้ายทอย

การเลี้ยงด้วยเส้นประสาท

กล้ามเนื้อนี้ได้รับกระแสประสาทสั่งการจาก เส้นประสาทสมองคู่ที่ 11 (Accessory nerve) ของด้านเดียวกัน ซึ่งส่งเพียงเส้นใยสั่งการ (motor fibres) เท่านั้น ส่วนการรับความรู้สึกและ proprioception จะได้รับจาก cervical plexus (C2 และ C3)

หน้าที่และการทำงาน

การทำงานของกล้ามเนื้อสเตอโนไคลโดมาสทอยด์ขึ้นอยู่กับว่าทำงานเพียงข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง:

• ทำงานข้างเดียว (Unilateral contraction): ทำให้ศีรษะหมุนไปยังด้านตรงข้าม และเอียงคอไปยังด้านเดียวกัน (ipsilaterally)
• ทำงานทั้งสองข้าง (Bilateral contraction): ทำให้เกิดการก้มคอ (flexion of the neck) และเหยียดศีรษะไปด้านหลัง (extension of the head)

นอกจากนี้ ยังทำหน้าที่เป็นกล้ามเนื้อช่วยหายใจ (accessory muscle of respiration) ร่วมกับกล้ามเนื้อ scalene ของลำคอ

กลไกการหดตัวของกล้ามเนื้อ

กระบวนการหดตัวเริ่มต้นจาก Cranial Nerve XI (Accessory nerve) โดยสัญญาณประสาทจะเดินทางจากนิวเคลียสในไขสันหลัง (C1-C3) เข้าสู่กะโหลกศีรษะผ่าน foramen magnum และส่งสัญญาณไปยัง motor endplates ของกล้ามเนื้อ มีการหลั่งสารสื่อประสาท Acetylcholine (ACH) ซึ่งกระตุ้นให้เกิด action potential เดินทางผ่าน t-tubule และกระตุ้นให้ sarcoplasmic reticulum ปลั่งแคลเซียมไอออน ส่งผลให้ troponin และ tropomyosin เคลื่อนที่ เปิดทางให้ myosin head ทำงานและเกิดการหดตัวของกล้ามเนื้อ

ความสำคัญทางคลินิก

การตรวจร่างกายของกล้ามเนื้อนี้เป็นส่วนหนึ่งของการตรวจเส้นประสาทสมอง (cranial nerves) โดยสามารถคลำได้เมื่อผู้ป่วยหมุนศีรษะไปด้านตรงข้าม

Sedillot's triangle เป็นจุดสังเกตสำคัญในการระบุตำแหน่งที่ถูกต้องสำหรับการใส่สายสวนหลอดเลือดดำส่วนกลาง (central venous catheterization)

การหดตัวที่ผิดปกติของกล้ามเนื้อนี้อาจนำไปสู่ภาวะ Torticollis (คอเอียง) หรือ wry neck ซึ่งเกิดได้จากหลายสาเหตุ