ภาวะลมใต้ผิวหนัง

ภาวะลมใต้ผิวหนัง (Subcutaneous Emphysema, SCE) คือภาวะที่ก๊าซหรืออากาศสะสมและรั่วซึมเข้าไปอยู่ภายใต้ชั้นผิวหนัง ซึ่งโดยปกติแล้วบริเวณนี้จะไม่มีอากาศอยู่ การสะสมของอากาศในเนื้อเยื่อใต้ผิวหนังมักเกิดขึ้นบริเวณลำตัวส่วนบน เช่น หน้าอก คอ ใบหน้า รักแร้ และแขน เนื่องจากอากาศสามารถเคลื่อนที่ผ่านเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่หลวมในชั้นพังผืดตื้น (superficial fascia) ได้โดยง่าย

ลักษณะเด่นของภาวะนี้คือเมื่อสัมผัสผิวหนังจะรู้สึกถึงการ "กรอบแกรบ" (crackling-feel) ซึ่งคล้ายกับการสัมผัสเม็ดข้าวพองหรือ Rice Krispies ความรู้สึกนี้เรียกว่า การเกิดเสียงกรอบแกรบใต้ผิวหนัง (subcutaneous crepitation) ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของ crepitus

สาเหตุของภาวะลมใต้ผิวหนัง

ภาวะลมใต้ผิวหนังสามารถเกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย โดยส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการรั่วไหลของอากาศจากระบบทางเดินหายใจหรือระบบทางเดินอาหาร

การบาดเจ็บ (Trauma)

การบาดเจ็บทั้งแบบทะลุทะลวง (Penetrating trauma) เช่น บาดแผลจากอาวุธปืนหรือของมีคม และการบาดเจ็บแบบไม่มีแผลเปิด (Blunt trauma) เช่น อุบัติเหตุทางรถยนต์ เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดภาวะนี้

• การบาดเจ็บที่ทรวงอก: เมื่อเยื่อหุ้มปอด (pleural membranes) ถูกเจาะทะลุ อากาศจะเคลื่อนที่จากปอดเข้าสู่กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อใต้ผิวหนังของผนังทรวงอก
• ซี่โครงหัก: ประมาณ 27% ของผู้ป่วยที่มีกระดูกซี่โครงหักจะมีภาวะลมใต้ผิวหนังร่วมด้วย เนื่องจากซี่โครงที่หักอาจฉีกขาดเยื่อหุ้มปอดชั้นนอก (parietal pleura) ทำให้อากาศรั่วไหลเข้าสู่เนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง

ภาวะแทรกซ้อนทางการแพทย์และโรค

ภาวะลมใต้ผิวหนังมักพบร่วมกับภาวะอื่น ๆ ดังนี้:

• ภาวะลมในช่องอก (Pneumothorax): เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะในกรณีของ Tension Pneumothorax ซึ่งแรงดันอากาศที่สูงในช่องอกจะผลักให้อากาศรั่วเข้าสู่เนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง
• ภาวะลมในช่องกลางอก (Pneumomediastinum): อากาศที่สะสมในช่องกลางอกสามารถเคลื่อนที่ขึ้นไปยังลำคอและกระจายตัวสู่ผิวหนัง
• การติดเชื้อ: การติดเชื้อบางชนิด เช่น ก๊าซแกงกรีน (Gas gangrene) สามารถสร้างก๊าซภายในเนื้อเยื่อใต้ผิวหนังได้

หัตถการทางการแพทย์

การผ่าตัดหรือการใส่สายระบายทรวงอก (Chest tube) ที่มีการอุดตันจากลิ่มเลือดหรือวัสดุไฟบริน อาจทำให้แรงดันในถุงลมปอดสูงกว่าเนื้อเยื่อภายนอก จนเกิดการรั่วไหลของอากาศเข้าสู่ชั้นผิวหนัง ซึ่งในกรณีนี้จะเรียกว่า ลมใต้ผิวหนังจากการผ่าตัด (Surgical emphysema)

อาการและสัญญาณเตือน

อาการของภาวะลมใต้ผิวหนังจะแตกต่างกันไปตามสาเหตุและปริมาณอากาศที่สะสม โดยมีสัญญาณที่พบบ่อยดังนี้:

• การบวม: มีการบวมบริเวณลำคอ ใบหน้า หรือหน้าอก
• ความรู้สึกเมื่อสัมผัส: ผิวหนังรู้สึกเหมือนกระดาษทิชชูหรือมีเม็ดเล็ก ๆ อยู่ใต้ผิวหนัง เมื่อกดจะเกิดเสียงกรอบแกรบและอากาศอาจเคลื่อนที่ได้
• การเปลี่ยนแปลงของเสียง: หากมีการสะสมของอากาศบริเวณลำคอ อาจทำให้รู้สึกแน่นคอและเสียงเปลี่ยนไป
• ปัญหาการหายใจ: ในกรณีที่รุนแรงมาก การบวมบริเวณคอและหน้าอกอาจกดทับทางเดินหายใจ ทำให้หายใจลำบากหรือมีเสียงวี้ด (Wheezing)
• อาการอื่น ๆ: อาจมีอาการเจ็บหน้าอก เจ็บคอ หรือกลืนลำบากร่วมด้วย

การวินิจฉัยและการรักษา

การวินิจฉัยเบื้องต้นทำได้โดยการคลำ (Palpation) เพื่อหาเสียงกรอบแกรบใต้ผิวหนัง และการเอกซเรย์ทรวงอก (Chest X-ray) ซึ่งอาจแสดงให้เห็นอากาศในช่องกลางอกหรือใต้ชั้นผิวหนัง

โดยทั่วไปแล้ว ภาวะลมใต้ผิวหนัง ไม่เป็นอันตรายในตัวเอง แต่อาจเป็นสัญญาณของภาวะที่อันตรายร้ายแรง เช่น ภาวะลมในช่องอก ซึ่งต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน

สำหรับการรักษาภาวะลมใต้ผิวหนังโดยเฉพาะนั้น หากมีปริมาณอากาศน้อย ร่างกายจะดูดซึมกลับคืนไปเองได้ แต่หากอากาศมีปริมาณมากจนทำให้เกิดความไม่สบายตัวหรือขัดขวางการหายใจ แพทย์อาจใช้วิธีการระบายอากาศออก เช่น การใช้เข็มขนาดใหญ่ (Large bore needles) การกรีดผิวหนัง หรือการใส่สายระบายใต้ผิวหนัง