เธอร์เรียค (Theriac) ยาสารพัดนึกและยาถอนพิษแห่งโลกโบราณ

เธอร์เรียค (Theriac) หรือ เธอร์เรียคา (theriaca) คือตำรับยาสมุนไพรผสมที่ถูกสร้างขึ้นโดยชาวกรีกในช่วงศตวรรษที่ 1 และได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายในโลกโบราณ โดยแพร่กระจายไปยังดินแดนห่างไกลอย่างเปอร์เซีย จีน และอินเดีย ผ่านเส้นทางสายไหม ยานี้ถูกจัดเป็น ยาถอนพิษ (alexipharmic) ที่ใช้รักษาพิษหลายชนิดและโรคภัยไข้เจ็บต่างๆ อีกทั้งยังถูกมองว่าเป็น ยาครอบจักรวาล (panacea) ที่สามารถรักษาได้ทุกโรค

ที่มาและความหมาย

คำว่า theriac มาจากภาษากรีก θηριακή (thēriakē) ซึ่งเป็นคำคุณศัพท์ที่หมายถึง "สิ่งที่เกี่ยวข้องกับสัตว์" โดยมีรากศัพท์มาจาก θηρίον (thērion) ที่แปลว่า "สัตว์ป่า" หรือ "สัตว์ร้าย" ในสมัยนั้น ตำราสัตว์โบราณมักบรรจุข้อมูลเกี่ยวกับสัตว์อันตรายและการกัดของพวกมัน

ในยุคต่อมา คำนี้ถูกนำไปใช้เรียกยาที่มีคุณสมบัติในการรักษา เช่น ในยุคกลางที่อังกฤษมีการใช้คำว่า treacle (ซึ่งแผลงมาจาก theriac) เพื่อเรียกยาถอนพิษที่ทำจากน้ำตาล ซึ่งบางครั้งถูกนำไปใช้เป็นยาทาภายนอกเพื่อรักษาบาดแผล

แนวคิดและหลักการรักษา

นักประวัติศาสตร์อย่าง นอร์แมน แคนเตอร์ (Norman Cantor) สังเกตว่าประสิทธิภาพของยานี้ดำเนินตามหลักการ "การใช้พิษต้านพิษ" (คล้ายกับหลักโฮมีโอพาธี) โดยเชื่อว่าการใช้เนื้อของสัตว์มีพิษ เช่น งู มาเป็นส่วนประกอบ จะสามารถรักษาพิษจากสัตว์ชนิดนั้นได้ เฮนรี่แห่งโกรสมอนต์ (Henry of Grosmont) ดยุกแห่งแลงคาสเตอร์คนที่ 1 เคยเขียนไว้ว่า "ยาถอนพิษนี้ทำมาจากพิษ เพื่อที่จะทำลายพิษอื่นๆ"

นอกจากนี้ ในมุมมองทางศีลธรรม ยาเธอร์เรียคยังถูกมองว่าเป็นยารักษาทางจิตวิญญาณ เพื่อให้มนุษย์ละทิ้ง "บาปที่เป็นพิษ" ซึ่งเข้าสู่จิตวิญญาณ โดยเฉพาะในช่วงการระบาดของกาฬโรค (Black Death) ซึ่งเชื่อกันว่าเกิดจากบทลงโทษของพระเจ้าและพิษจากงูที่ปนเปื้อนในแม่น้ำ ยาเธอร์เรียคจึงถูกนำมาใช้รักษาอย่างแพร่หลาย อย่างไรก็ตาม คริสเตียน ฟับบรี (Christiane Fabbri) แย้งว่าประสิทธิภาพที่แท้จริงของยานี้อาจมาจาก ฝิ่น (opium) ซึ่งเป็นส่วนประกอบหลักที่ช่วยบรรเทาอาการปวด ลดการไอ และลดอาการท้องเสีย

ประวัติความเป็นมา

ตามตำนาน ประวัติของเธอร์เรียคเริ่มต้นที่ กษัตริย์มิธริเดทีสที่ 6 แห่งพอนตัส (Mithridates VI of Pontus) ผู้ซึ่งทำการทดลองเรื่องพิษและยาถอนพิษกับนักโทษของพระองค์ จนกระทั่งค้นพบยาถอนพิษสำหรับสัตว์เลื้อยคลานและสารพิษทุกชนิด โดยนำยาถอนพิษที่มีประสิทธิภาพมารวมกันเป็นสูตรเดียว เรียกว่า มิธริเดเทียม (mithridatium) ซึ่งประกอบด้วยฝิ่น, มดยอบ, หญ้าฝรั่น, ขิง, อบเชย และน้ำมันละหุ่ง พร้อมด้วยส่วนผสมอื่นๆ อีกกว่า 40 ชนิด

เมื่อชาวโรมันมีชัยเหนือพระองค์ บันทึกทางการแพทย์เหล่านี้ได้ตกไปอยู่ในมือของชาวโรมัน แพทย์ของจักรพรรดิเนโรที่ชื่อ แอนโดรมาคัส (Andromachus) ได้พัฒนาสูตรนี้ต่อโดยเพิ่มส่วนผสมเป็น 64 ชนิด รวมถึง เนื้อของงูไวเปอร์ ซึ่งต้องนำไปคั่วแล้วบ่มไว้เป็นเวลานาน

แพทย์ชาวกรีกชื่อ เกเลน (Galen) ได้เขียนหนังสือชื่อ Theriaké เพื่อรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับยาเธอร์เรียค และหนึ่งในคนไข้ที่ใช้ยานี้เป็นประจำคือ จักรพรรดิมาร์คัส ออเรลิอุส (Marcus Aurelius)

การแพร่กระจายสู่เอเชียและยุโรป

• จีน: ในปี ค.ศ. 667 ทูตจากอาณาจักร รูม (Rûm) ได้นำยาเธอร์เรียคมาถวายจักรพรรดิเกาจงแห่งราชวงศ์ถัง ชาวจีนสังเกตว่ายามีสีแดงเข้มและมีส่วนผสมของดีหมู โดยนักเภสัชกร ซู กุง (Su Kung) ระบุว่ายานี้มีประโยชน์ในการรักษา "โรคหนึ่งร้อยชนิด"
• ตะวันออกกลาง: รู้จักกันในชื่อ Tiryaq และผู้ปรุงยาถูกเรียกว่า Tiryaqi
• อังกฤษ: ในลอนดอนยุคกลาง ยานี้ถูกนำเข้ามาโดยเรือจากทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และถูกเรียกว่า Venice treacle ซึ่งเป็นยาที่มีราคาแพงที่สุดในสมัยนั้น

การผลิตและคุณสมบัติ

การผลิตยาเธอร์เรียคที่ถูกต้องต้องใช้เวลาหลายเดือนในการเก็บรวบรวมและหมักสมุนไพรและส่วนผสมต่างๆ และต้องบ่มไว้นานหลายปีเพื่อให้ยาออกฤทธิ์เต็มที่ ส่งผลให้ยานี้มีราคาสูงและเข้าถึงได้เฉพาะกลุ่มคนร่ำรวยเท่านั้น

ตามบันทึกของ โมเสส เบน นาคมาน (Moses ben Nachman) ส่วนประกอบของเธอร์เรียคประกอบด้วย ยีสต์, น้ำผึ้ง, เนื้อสัตว์ป่าและสัตว์เลื้อยคลาน, แมงป่องแห้ง และงูไวเปอร์

เกเลนระบุว่า ยาเธอร์เรียคจะมีประสิทธิภาพสูงสุดเมื่อบ่มไว้ 6 ปี และสามารถคงคุณสมบัติไว้ได้นานถึง 40 ปี ด้วยเหตุนี้จึงมีการผลิตในปริมาณมาก เช่น ในปี ค.ศ. 1712 มีการผลิตยาเธอร์เรียคถึง 150 กิโลกรัมในการผลิตครั้งเดียวที่เมืองมาสทริชท์ ประเทศเนเธอร์แลนด์

ในช่วงยุคเรเนซองส์ การปรุงยาเธอร์เรียคได้กลายเป็นพิธีกรรมอย่างเป็นทางการ โดยเฉพาะในอิตาลี ซึ่งเภสัชกรยังคงขายยานี้จนถึงปี ค.ศ. 1930