สนธิสัญญาเปิดน่านฟ้า กลไกการเฝ้าสังเกตการณ์ทางอากาศเพื่อสันติภาพ

สนธิสัญญาเปิดน่านฟ้า (Treaty on Open Skies) คือข้อตกลงระหว่างประเทศที่จัดตั้งโปรแกรมการบินเฝ้าสังเกตการณ์ทางอากาศแบบไม่ติดอาวุธเหนือดินแดนของรัฐภาคีทั้งหมด วัตถุประสงค์หลักของสนธิสัญญานี้คือการเสริมสร้างความเข้าใจและความเชื่อมั่นระหว่างประเทศสมาชิก โดยอนุญาตให้ทุกประเทศ ไม่ว่าจะมีขนาดเล็กหรือใหญ่ มีบทบาทโดยตรงในการรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับกองกำลังทางทหารและกิจกรรมที่น่าสงสัย ซึ่งช่วยป้องกันการเข้าใจผิดและลดการยกระดับความตึงเครียดที่อาจนำไปสู่สงคราม

ประวัติและการก่อตั้ง

แนวคิดเรื่อง "การสังเกตการณ์ทางอากาศร่วมกัน" ถูกนำเสนอครั้งแรกโดยประธานาธิบดี ดไวต์ ดี. ไอเซนฮาวร์ ของสหรัฐอเมริกา ต่อพรีเมียร์ นิโคไล บุลกานิน ของสหภาพโซเวียต ในการประชุมที่เจนีวาปี 1955 แต่ถูกปฏิเสธในขณะนั้น ต่อมาในปี 1989 ประธานาธิบดี จอร์จ เอช. ดับเบิลยู. บุช ได้ผลักดันโครงการนี้อีกครั้ง จนนำไปสู่การเจรจาระหว่างสมาชิกนาโต (NATO) และกติกาสัญญา วอร์ซอ (Warsaw Pact) และมีการลงนามในสนธิสัญญาอย่างเป็นทางการที่กรุงเฮลซิงกิ ประเทศฟินแลนด์ เมื่อวันที่ 24 มีนาคม 1992 โดยมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2002

การถอนตัวของมหาอำนาจ

สถานะของสนธิสัญญาเกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา โดยสหรัฐอเมริกาได้ประกาศถอนตัวจากสนธิสัญญาเมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน 2020 ต่อมาในวันที่ 15 มกราคม 2021 รัสเซียได้ประกาศเจตจำนงที่จะถอนตัวเช่นกัน โดยอ้างเหตุผลจากการถอนตัวของสหรัฐฯ และความไม่สามารถของประเทศสมาชิกในการรับประกันว่าข้อมูลที่รวบรวมได้จะไม่ถูกแบ่งปันให้กับสหรัฐฯ ซึ่งรัสเซียได้ถอนตัวอย่างเป็นทางการในเดือนธันวาคม 2021

กลไกการดำเนินงานและสมาชิกภาพ

สนธิสัญญานี้มีรัฐภาคีรวม 32 ประเทศ (ก่อนการถอนตัวของสหรัฐฯ และรัสเซีย) โดยมีแคนาดาและฮังการีทำหน้าที่เป็นผู้เก็บรักษา (Depositaries) ของสนธิสัญญา เพื่อให้การสนับสนุนด้านการบริหารจัดการและจัดเก็บเอกสาร

คณะกรรมาธิการที่ปรึกษาเปิดน่านฟ้า (OSCC)

คณะกรรมาธิการที่ปรึกษาเปิดน่านฟ้า (Open Skies Consultative Commission - OSCC) เป็นองค์กรที่ทำหน้าที่นำสนธิสัญญาไปปฏิบัติ ประกอบด้วยตัวแทนจากรัฐภาคีทุกประเทศ และมีการประชุมรายเดือน ณ สำนักงานใหญ่ขององค์การเพื่อความมั่นคงและความร่วมมือในยุโรป (OSCE) ในกรุงเวียนนา

ข้อกำหนดทางเทคนิคและการปฏิบัติการ

กฎระเบียบของสนธิสัญญาครอบคลุมดินแดนที่รัฐภาคีมีอำนาจอธิปไตย รวมถึงแผ่นดินใหญ่ เกาะ และน่านน้ำภายในและน่านน้ำอาณาเขต โดยอนุญาตให้มีการบินสังเกตการณ์ได้ทั่วทั้งดินแดน ยกเว้นในกรณีที่มีความจำเป็นด้านความปลอดภัยในการบินเท่านั้น ไม่สามารถจำกัดการบินด้วยเหตุผลด้านความมั่นคงแห่งชาติได้

อากาศยานที่ใช้ในการสังเกตการณ์

อากาศยานที่ใช้ต้องผ่านการรับรองและตรวจสอบก่อนการบินเพื่อให้เป็นไปตามมาตรฐานของสนธิสัญญา โดยรัฐผู้สังเกตการณ์หรือรัฐผู้ถูกสังเกตการณ์ (ทางเลือกแบบ Taxi) สามารถเป็นผู้จัดหาเครื่องบินได้

ตัวอย่างอากาศยานที่ใช้ในแต่ละประเทศ ได้แก่:

• สหรัฐอเมริกา: ใช้เครื่องบินรุ่น OC-135B Open Skies
• แคนาดาและกลุ่มพันธมิตรยุโรป: ใช้ C-130 Hercules พร้อมติดตั้งชุดเซนเซอร์ "SAMSON"
• รัสเซีย ยูเครน โรมาเนีย และบัลแกเรีย: ใช้ Antonov An-30 และรัสเซียยังใช้ Tu-154M-ON รวมถึงการนำ Tu-214ON มาใช้ทดแทน
• สวีเดน: ใช้ Saab 340 (OS-100)
• เยอรมนี: ใช้ Airbus A319

ระบบเซนเซอร์และอุปกรณ์ตรวจวัด

เครื่องบินสังเกตการณ์สามารถติดตั้งอุปกรณ์ได้หลากหลายประเภท เช่น กล้องวิดีโอ, กล้องพาโนรามา, กล้องถ่ายภาพสำหรับกลางวัน, เครื่องสแกนอินฟราเรดสำหรับปฏิบัติการกลางคืน และเรดาร์ช่องเปิดสังเคราะห์ (Synthetic Aperture Radar - SAR) เพื่อให้สามารถตรวจจับและระบุตำแหน่งของกองกำลังทางทหารขนาดใหญ่ได้ในทุกสภาพอากาศ