ภพ หรือ ภพภูมิ (Bhava) คืออะไร? ความหมายในพุทธศาสนาและฮินดู

คำว่า ภพ (Bhava) เป็นคำในภาษาสันสกฤตที่มีความหมายกว้างขวาง ครอบคลุมตั้งแต่การมีอยู่ การดำรงอยู่ การเกิด การผลิต และต้นกำเนิด นอกจากนี้ยังหมายถึงแนวโน้มทางอารมณ์หรือความเคยชินของจิตใจด้วย

ความหมายในทางพุทธศาสนา

ในทางพุทธศาสนา ภพ (Bhava) หมายถึงการมีอยู่หรือการดำรงอยู่ในโลกียะ ซึ่งเกี่ยวข้องกับวงจรของการเกิดและการตายซ้ำแล้วซ้ำเล่า เนื่องจากสิ่งมีชีวิตถูกขับเคลื่อนด้วยผลของกรรมที่สะสมมา

ภพในปฏิจจสมุปบาท

ภพเป็นข้อที่ 10 จาก 12 องค์ประกอบของ ปฏิจจสมุปบาท (Dependent Origination) ซึ่งอธิบายถึงสังสารวัฏ หรือวงจรแห่งความทุกข์ที่เกิดจากการตอบสนองต่อผัสสะทางประสาทสัมผัสอย่างเคยชิน ซึ่งนำไปสู่การเกิด (ชาติ) ในลำดับถัดไป

การเกิดนี้มักถูกตีความว่าเป็นการเกิดใหม่ในภพภูมิต่างๆ ตามคติพุทธศาสนา เช่น สวรรค์, กามภพ, มนุษย์, สัตว์เดรัจฉาน, เปรต และนรก (ซึ่งรวมเรียกว่า ภพจักร หรือ Bhavacakra)

มุมมองของสายวัดป่า (Thai Forest Tradition)

ในสายวัดป่าของไทย ภพยังถูกตีความในเชิงจิตวิทยาว่าหมายถึง แนวโน้มทางอารมณ์หรือความเคยชินของจิต ที่นำไปสู่การสร้าง "ตัวตน" (Sense of Self) ขึ้นมาในใจ ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ทางจิตที่เกิดขึ้นในปัจจุบันขณะ

ความหมายในทางฮินดู

ในคัมภีร์โบราณของฮินดู เช่น เวทังคะ (Vedanga), ศรุติสูตร (Shrauta Sutras), อุปนิษัท (Upanishads) และมหาภารตะ (Mahabharata) คำว่า ภพ (Bhava) ปรากฏในความหมายของการกลายเป็น การมีอยู่ การเกิดขึ้น และการปรากฏตัว