Sex hormone-binding globulin (SHBG) คืออะไร? หน้าที่และความสำคัญ

Sex hormone-binding globulin (SHBG) หรือ sex steroid-binding globulin (SSBG) เป็นไกลโคโปรตีนชนิดหนึ่งที่มีหน้าที่สำคัญในการจับกับฮอร์โมนเพศ ทั้งแอนโดรเจน (Androgens) และเอสโตรเจน (Estrogens) ในกระแสเลือด โดยเมื่อ SHBG ถูกผลิตขึ้นจากเซลล์ Sertoli ในหลอดสร้างอสุจิของอัณฑะ จะถูกเรียกว่า androgen-binding protein (ABP)

SHBG พบได้ในสัตว์มีกระดูกสันหลังทุกชนิด ยกเว้นนก โดยในขณะที่ฮอร์โมนสเตียรอยด์อื่นๆ เช่น โปรเจสเตอโรน และคอร์ติซอล จะถูกขนส่งโดยโปรตีนที่ชื่อว่า transcortin

หน้าที่ของ SHBG

ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรน (Testosterone) และเอสโตรดิออล (Estradiol) ที่ไหลเวียนในกระแสเลือด จะมีการจับตัวกับโปรตีนขนส่งในสัดส่วนที่แตกต่างกัน โดยประมาณ 33-70% จะจับกับเซรั่มอัลบูมิน (Serum Albumin) อย่างหลวมๆ และส่วนที่เหลือส่วนใหญ่จะจับกับ SHBG อย่างแน่นหนา

มีเพียงส่วนน้อยมาก (ประมาณ 1-4%) เท่านั้นที่เป็น "ฮอร์โมนอิสระ" (Free hormones) ซึ่งเป็นส่วนที่ออกฤทธิ์ทางชีวภาพและสามารถเข้าสู่เซลล์เพื่อกระตุ้นตัวรับ (Receptor) ได้ ดังนั้น SHBG จึงทำหน้าที่ยับยั้งการทำงานของฮอร์โมนเหล่านี้ และระดับของ SHBG จะเป็นตัวกำหนดความสามารถในการนำฮอร์โมนเพศไปใช้ในร่างกาย

ความสำคัญในระบบสืบพันธุ์

เนื่องจาก SHBG จับกับเทสโทสเตอโรน (T) และไดไฮโดรเทสโทสเตอโรน (DHT) ทำให้ฮอร์โมนเหล่านี้มีความสามารถในการละลายในไขมันลดลง และถูกกักเก็บไว้ในของเหลวภายในหลอดสร้างอสุจิ ซึ่งช่วยส่งเสริมกระบวนการสร้างอสุจิ (Spermatogenesis) และการเจริญเติบโตของอสุจิในท่อนำอสุจิ (Epididymis)

การผลิต SHBG ถูกควบคุมโดยฮอร์โมน FSH ที่กระทำต่อเซลล์ Sertoli และยังถูกกระตุ้นโดยอินซูลิน เรตินอล และเทสโทสเตอโรน

ลำดับความสามารถในการจับ (Binding Affinity)

ความสามารถในการจับของ SHBG ต่อสเตียรอยด์เพศต่างๆ เรียงลำดับจากมากไปน้อยดังนี้:

• Dihydrotestosterone (DHT) > Testosterone > Androstenediol > Estradiol > Estrone

โดย DHT มีความสามารถในการจับสูงกว่าเทสโทสเตอโรนประมาณ 5 เท่า และสูงกว่าเอสโตรดิออลประมาณ 20 เท่า

ระดับ SHBG ในเพศหญิงและเพศชาย

โดยปกติแล้ว ระดับ SHBG ในผู้หญิงจะสูงกว่าผู้ชายประมาณ 2 เท่า ซึ่งในผู้หญิง SHBG จะช่วยจำกัดการสัมผัสกับทั้งแอนโดรเจนและเอสโตรเจน

• ระดับ SHBG ต่ำในผู้หญิง: อาจสัมพันธ์กับภาวะฮอร์โมนเพศชายเกิน (Hyperandrogenism) และมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก เนื่องจากร่างกายได้รับผลกระทบจากแอนโดรเจนและเอสโตรเจนมากขึ้น
• ระหว่างการตั้งครรภ์: ระดับ SHBG จะเพิ่มขึ้น 5-10 เท่า เนื่องจากระดับเอสโตรเจนที่สูงขึ้นจะกระตุ้นการผลิต SHBG ที่ตับ ซึ่งอาจช่วยปกป้องมารดาจากการได้รับแอนโดรเจนจากทารกในครรภ์

ชีวเคมีและการสังเคราะห์

SHBG ถูกผลิตขึ้นส่วนใหญ่ที่ ตับ และถูกปล่อยเข้าสู่กระแสเลือด นอกจากนี้ยังมีการผลิตจากสมอง มดลูก อัณฑะ และรก

พันธุกรรม (Gene)

ยีนที่ควบคุมการสร้าง SHBG คือยีน Shbg ซึ่งตั้งอยู่บนโครโมโซม 17 แขนสั้น (Short arm) ระหว่างแถบ 17p12→p13 โดยมีโครงสร้างประกอบด้วยเอ็กซอน (Exons) 8 ตัว และมีตัวแปรของเอ็กซอน 1 ที่ถูกกระตุ้นโดยโปรโมเตอร์ (Promoter) ที่แตกต่างกัน

ความหลากหลายทางพันธุกรรม (Polymorphisms)

การกลายพันธุ์หรือความหลากหลายทางพันธุกรรมของยีน SHBG ส่งผลต่อระดับโปรตีนในร่างกาย เช่น:

• Rs6259 (Asp327Asn): ทำให้เกิดตำแหน่ง N-glycosylation เพิ่มขึ้น ส่งผลให้โปรตีนมีอายุขัยในกระแสเลือดนานขึ้นและมีระดับสูงขึ้น ซึ่งช่วยลดความเสี่ยงของมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก แต่เพิ่มความเสี่ยงของโรคพุ่มพวง (Systemic Lupus Erythematosus)