Tuplet คืออะไร? ทำความรู้จักกับจังหวะพิเศษในทางดนตรี

สรุปใจความสำคัญ

Tuplet คือการแบ่งจังหวะหลักออกเป็นจำนวนส่วนที่เท่ากัน ซึ่งแตกต่างจากปกติที่กำหนดไว้ใน time-signature
Triplet เป็นประเภทของ Tuplet ที่พบบ่อยที่สุด โดยนำโน้ต 3 ตัวมาเล่นในระยะเวลาของโน้ต 2 ตัว
การระบุ Tuplet ในโน้ตเพลงมักใช้ตัวเลขกำกับหรือเครื่องหมายวงเล็บ (bracket)

ในทางดนตรี Tuplet (หรือที่บางครั้งเรียกว่า irrational rhythm, artificial division หรือ irregular rhythm) คือจังหวะที่เกิดจากการแบ่งจังหวะหลัก (beat) ออกเป็นจำนวนส่วนที่เท่ากัน ซึ่งแตกต่างจากจำนวนส่วนที่ปกติจะอนุญาตให้มีได้ตามเครื่องหมายกำหนดจังหวะ (time-signature) เช่น การนำโน้ต 3 ตัวมาใส่ในพื้นที่ของโน้ต 2 ตัว หรือการนำโน้ต 5 ตัวมาใส่ในพื้นที่ของโน้ต 4 ตัว เป็นต้น

คำศัพท์และที่มา

คำว่า 'Tuplet' มีที่มาจากคำศัพท์ทางคณิตศาสตร์ เช่น tuple และ -plet ซึ่งใช้เรียกกลุ่มของข้อมูลหรือจำนวน ซึ่งนำมาประยุกต์ใช้ในทางดนตรีเพื่อเรียกกลุ่มโน้ตที่มีจำนวนพิเศษ เช่น quintuplet (5 ตัว) หรือ sextuplet (6 ตัว)

นอกจากนี้ยังมีคำว่า Irrational Rhythm ซึ่งเดิมทีมาจากวิชาฉันทลักษณ์ของกรีก (Greek prosody) หมายถึงพยางค์ที่มีค่าจังหวะไม่ตรงกับค่าเวลาจริง อย่างไรก็ตาม ในทางคณิตศาสตร์ คำนี้อาจไม่ถูกต้องนักเพราะค่าของโน้ตเหล่านี้ยังคงเป็นเศษส่วนที่คำนวณได้ (rational fractions)

ประเภทของ Tuplet ที่พบบ่อย

1. Triplet (โน้ตสามพยางค์)

Triplet เป็น Tuplet ประเภทที่พบบ่อยที่สุด โดยปกติแล้ว โน้ตตัวดำ 2 ตัวจะมีค่าเท่ากับโน้ตตัวขาว 1 ตัว แต่ในกรณีของ Triplet Quarter Notes โน้ตตัวดำ 3 ตัวจะถูกนำมาใช้ในระยะเวลาที่เท่ากับโน้ตตัวดำ 2 ตัวปกติ (หรือเท่ากับโน้ตตัวขาว 1 ตัว) ส่งผลให้โน้ตตัวดำแบบ Triplet มีค่าเป็น 2/3 ของโน้ตตัวดำปกติ

2. Tuplet อื่นๆ

นอกเหนือจาก Triplet แล้ว ยังมี Tuplet ประเภทอื่นๆ ที่ใช้บ่อย เช่น:

Duplet: การแบ่งจังหวะเป็น 2 ส่วนในจังหวะที่เป็น compound meter
Quadruplet: การแบ่งจังหวะเป็น 4 ส่วน
Quintuplet: การแบ่งจังหวะเป็น 5 ส่วน (มักจะเป็น 5 ตัวในพื้นที่ของ 4 ตัว)
Septuplet: การแบ่งจังหวะเป็น 7 ส่วน
Octuplet: การแบ่งจังหวะเป็น 8 ส่วน

การบันทึกโน้ต Tuplet (Notation)

การระบุว่าโน้ตกลุ่มนั้นเป็น Tuplet จะทำได้โดยการใส่ตัวเลขกำกับไว้เหนือหรือใต้คานโน้ต (beam) หรือใช้เครื่องหมายวงเล็บ (bracket) ครอบกลุ่มโน้ตนั้นไว้

การใช้สัดส่วน (Ratio)

ในกรณีที่จังหวะมีความซับซ้อนมาก นักประพันธ์เพลงอาจเขียนสัดส่วนระบุไว้ชัดเจน เช่น 7:11 ซึ่งหมายถึงการเล่นโน้ต 7 ตัวในระยะเวลาที่ปกติจะใช้เล่นโน้ต 11 ตัว เพื่อลดความสับสนในการอ่านโน้ต

การละตัวเลขกำกับ

ในบางกรณี หาก Tuplet ปรากฏซ้ำๆ อย่างสม่ำเสมอ นักประพันธ์อาจละตัวเลขกำกับไว้ และให้ผู้เล่นเข้าใจจากบริบทของเครื่องหมายกำหนดจังหวะว่าโน้ตกลุ่มนั้นต้องเป็น Tuplet เพื่อไม่ให้โน้ตดูรกจนเกินไป

คำถามที่พบบ่อย

Tuplet แตกต่างจาก Polyrhythm อย่างไร?

Tuplet คือการแบ่งจังหวะภายในหนึ่งจังหวะหลักให้เป็นจำนวนส่วนที่เท่ากัน ในขณะที่ Polyrhythm คือการใช้เครื่องหมายกำหนดจังหวะ (time signatures) ที่ขัดแย้งกันสองอย่างหรือมากกว่านั้นพร้อมกัน

โน้ต Triplet มีค่าเท่าไหร่?

โน้ตตัวดำแบบ Triplet จะมีค่าเป็น 2/3 ของโน้ตตัวดำปกติ

ทำไมบางครั้งถึงไม่มีตัวเลขกำกับ Tuplet?

หาก Tuplet นั้นปรากฏซ้ำๆ อย่างสม่ำเสมอในบทเพลง นักประพันธ์อาจละตัวเลขกำกับเพื่อความสะอาดตาของโน้ต โดยให้ผู้เล่นตีความจากบริบทของจังหวะ