ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลัน สาเหตุ อาการ และการรักษา

ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลัน (Acute Pancreatitis) คือภาวะที่มีการอักเสบเกิดขึ้นที่ตับอ่อนอย่างกะทันหัน ซึ่งอาจเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว เกิดซ้ำ หรือพัฒนาไปสู่ภาวะตับอ่อนอักเสบเรื้อรังและภาวะตับอ่อนล้มเหลวได้ ภาวะนี้เกิดขึ้นเมื่อตับอ่อนหลั่งเอนไซม์ที่ออกฤทธิ์ (เช่น trypsin, chymotrypsin และ carboxypeptidase) ออกมาในขณะที่ยังอยู่ในตับอ่อน แทนที่จะหลั่งในรูปแบบที่ไม่ออกฤทธิ์ ส่งผลให้เกิดการย่อยสลายเนื้อเยื่อของตับอ่อนเอง (Auto-digestion)

สาเหตุของตับอ่อนอักเสบเฉียบพลัน

สาเหตุของโรคนี้มีความหลากหลาย โดยกลุ่มที่พบบ่อยที่สุด ได้แก่:

• นิ่วในถุงน้ำดี (Biliary Pancreatitis): พบได้ประมาณ 40% ของผู้ป่วย โดยเกิดจากนิ่วที่ไปอุดตันในท่อน้ำดีร่วมหรือท่อตับอ่อน
• การดื่มแอลกอฮอล์: พบได้ประมาณ 30% ของผู้ป่วย โดยเฉพาะการดื่มในปริมาณมากและต่อเนื่อง
• ไม่ทราบสาเหตุ (Idiopathic): พบได้ประมาณ 15–25% ของผู้ป่วย
• ความผิดปกติทางเมตาบอลิซึม: เช่น ภาวะแคลเซียมในเลือดสูง (Hypercalcemia), ภาวะไตรกลีเซอไรด์ในเลือดสูงมาก (Hypertriglyceridemia โดยปกติจะสูงกว่า 1,000 มก./ดล.) และพันธุกรรม
• ปัจจัยอื่นๆ: การบาดเจ็บที่หน้าท้อง, การใช้ยาบางชนิด (เช่น azathioprine, valproic acid), การติดเชื้อ (เช่น โรคคางทูมในเด็ก, ไวรัสตับอักเสบ), และภาวะแทรกซ้อนหลังการส่องกล้องตรวจท่อน้ำดีและตับอ่อน (ERCP) ซึ่งมีความเสี่ยงประมาณ 5-10%

อาการและสัญญาณเตือน

อาการทั่วไป

อาการที่เด่นชัดที่สุดคือ อาการปวดท้อง ซึ่งมักปวดบริเวณส่วนบนซ้าย หรือบริเวณลิ้นปี่ และอาจร้าวไปที่หลังหรือหน้าอก อาการปวดนี้อาจรุนแรงขึ้นหลังการรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำ และอาจกลายเป็นอาการปวดคงที่เมื่อโรคดำเนินไป นอกจากนี้ยังพบอาการคลื่นไส้ อาเจียน และมีไข้ต่ำถึงปานกลาง

สัญญาณบ่งชี้ในรายที่รุนแรง

ในผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรง อาจพบสัญญาณทางกายภาพที่หายาก (พบน้อยกว่า 1%) ได้แก่:

• Grey-Turner's sign: รอยจ้ำเลือดสีม่วงคล้ำบริเวณสีข้าง
• Cullen's sign: รอยจ้ำเลือดรอบสะดือ

นอกจากนี้ อาจพบภาวะมีน้ำในโพรงเยื่อหุ้มปอด (Pleural effusions) ซึ่งพบได้ถึง 34% ของผู้ป่วย และมักสัมพันธ์กับพยากรณ์โรคที่ไม่ดี

ภาวะแทรกซ้อนและการดำเนินโรค

ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลันสามารถนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้ ดังนี้:

ภาวะแทรกซ้อนเฉพาะที่

• เนื้อตาย (Necrotic Pancreatitis): การอักเสบลุกลามจนเซลล์ตับอ่อนตาย และอาจเกิดการสะสมของของเหลวหรือเนื้อตายรอบตับอ่อน ซึ่งอาจพัฒนาเป็นถุงน้ำเทียม (Pseudocysts)
• การอุดตัน: เช่น การอุดตันของทางออกกระเพาะอาหาร หรือท่อน้ำดีร่วม

ภาวะแทรกซ้อนทางระบบร่างกาย

• ระบบทางเดินหายใจ: ภาวะหายใจลำบากเฉียบพลัน (ARDS)
• ระบบไหลเวียนโลหิต: ภาวะลิ่มเลือดแพร่กระจายในหลอดเลือด (DIC) และความล้มเหลวของอวัยวะหลายระบบ (MODS)
• ระบบต่อมไร้ท่อ: ภาวะน้ำตาลในเลือดสูง และโรคเบาหวานชนิด 3c (Pancreatogenic diabetes) เนื่องจากตับอ่อนไม่สามารถผลิตอินซูลินได้เพียงพอ
• ระบบย่อยอาหาร: ภาวะขาดเอนไซม์ย่อยอาหาร (Exocrine pancreatic insufficiency) ส่งผลให้เกิดการดูดซึมสารอาหารผิดปกติ

แนวทางการรักษา

การรักษาเบื้องต้นเน้นการประคับประคองและป้องกันภาวะแทรกซ้อน:

• การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ (Intravenous Fluid Hydration): เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำและรักษาการไหลเวียนโลหิต
• การควบคุมความเจ็บปวด: การใช้ยาแก้ปวดเพื่อลดความทุกข์ทรมานของผู้ป่วย
• การให้อาหาร (Enteral Feeding): การให้อาหารผ่านทางเดินอาหาร (ทางปากหรือสายให้อาหาร) โดยเร็วที่สุด เพื่อลดอัตราการเสียชีวิตและภาวะแทรกซ้อน

ในรายที่รุนแรงซึ่งมีการเสียหายของอวัยวะอื่นร่วมด้วย จะต้องเข้ารับการรักษาในหอผู้ป่วยหนัก (ICU) โดยมีอัตราการเสียชีวิตประมาณ 20%