สถาปัตยกรรมพีระมิด ประวัติศาสตร์และวิวัฒนาการของสิ่งก่อสร้างรูปทรงกรวย

พีระมิด (Pyramid) มีรากศัพท์มาจากภาษากรีกโบราณ πυραμίς (puramís) และภาษาอียิปต์ pir-em-us ซึ่งหมายถึงความสูงในแนวตั้งของสิ่งก่อสร้าง พีระมิดคือสิ่งก่อสร้างที่มีพื้นผิวภายนอกเป็นรูปสามเหลี่ยมและสอบเข้าหากันสู่จุดยอด ทำให้มีลักษณะคล้ายกับรูปทรงพีระมิดในทางเรขาคณิต โดยฐานของพีระมิดสามารถเป็นรูปหลายเหลี่ยมชนิดใดก็ได้ เช่น รูปสามเหลี่ยมหรือรูปสี่เหลี่ยม และพื้นผิวอาจมีลักษณะเรียบหรือเป็นขั้นบันได

ในเชิงวิศวกรรม พีระมิดมีการกระจายมวลส่วนใหญ่อยู่ใกล้พื้นดินและลดน้อยลงเมื่อสูงขึ้นสู่ยอด (Pyramidion) เนื่องจากการลดลงของพื้นที่หน้าตัดตามแนวตั้ง การออกแบบเช่นนี้ช่วยให้การกระจายน้ำหนักมีประสิทธิภาพ ทำให้มนุษย์ในยุคโบราณสามารถสร้างสิ่งก่อสร้างที่มีขนาดมหึมาและมีความมั่นคงสูงได้

สิ่งก่อสร้างรูปพีระมิดในอารยธรรมโบราณ

อารยธรรมโบราณในหลายภูมิภาคทั่วโลกได้บุกเบิกการสร้างพีระมิด โดยพีระมิดที่มีปริมาตรมากที่สุดในโลกคือมหาพีระมิดแห่งโชลูลา (Great Pyramid of Cholula) ในรัฐปวยบลา ประเทศเม็กซิโก ส่วนในอียิปต์ มหาพีระมิดแห่งคูฟู (Great Pyramid of Khufu) เป็นสิ่งก่อสร้างที่สูงที่สุดในโลกเป็นเวลานานและเป็นสิ่งมหัศจรรย์ของโลกยุคโบราณเพียงแห่งเดียวที่ยังคงหลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน

ภูมิภาคเอเชียตะวันตก เมโสโปเตเมีย

ชาวเมโสโปเตเมียเป็นผู้สร้างสิ่งก่อสร้างรูปทรงพีระมิดยุคแรก ๆ ที่เรียกว่า ซิกกูแรต (Ziggurat) ซึ่งสร้างขึ้นจากอิฐดินดิบตากแห้งและมักมีการทาสีทองหรือบรอนซ์ในสมัยโบราณ ซิกกูแรตถูกสร้างโดยชาวซูเมอร์, บาบิโลเนีย, เอลาม, อัคคาเดียน และอัสซีเรีย โดยแต่ละแห่งจะเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มอาคารศาสนสถาน

ซิกกูแรตมีลักษณะเป็นชั้นลดหลั่นกันบนฐานรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า วงรี หรือสี่เหลี่ยมจัตุรัส โดยมียอดเป็นพื้นราบ แกนกลางสร้างจากอิฐตากแห้งและหุ้มด้วยอิฐเผาที่มักเคลือบสีซึ่งอาจมีความหมายทางดาราศาสตร์ จำนวนชั้นมีตั้งแต่ 2 ถึง 7 ชั้น และเข้าถึงยอดได้ผ่านทางลาดหรือบันไดวน

ภูมิภาคแอฟริกา อียิปต์และซูดาน

พีระมิดในอียิปต์

พีระมิดในอียิปต์เป็นสิ่งก่อสร้างที่มีชื่อเสียงที่สุด สร้างจากอิฐหรือหิน โดยเฉพาะหินปูน ซึ่งถูกออกแบบให้มีลักษณะคล้ายกับรังสีของดวงอาทิตย์ พื้นผิวภายนอกเดิมมักเป็นหินปูนสีขาวขัดเรียบ และมียอดพีระมิด (Capstone) ที่ทำจากหินปูน หินแกรนิต หรือหินบะซอลต์ ซึ่งบางครั้งอาจหุ้มด้วยโลหะผสมทองคำและเงิน (Electrum)

การสร้างพีระมิดในอียิปต์เริ่มขึ้นตั้งแต่ 2,700 ปีก่อนคริสตกาล จนถึงประมาณ 1,700 ปีก่อนคริสตกาล พีระมิดแห่งแรกคือพีระมิดขั้นบันไดของฟาโรห์โจเซอร์ (Djoser) ซึ่งออกแบบโดยสถาปนิกอิมโฮเทป (Imhotep) โดยพัฒนามาจากโครงสร้างมาสตาบา (Mastaba) ยุคทองของพีระมิดเกิดขึ้นที่กีซาในช่วง 2,575–2,150 ปีก่อนคริสตกาล

มหาพีระมิดแห่งกีซา มีความสูง 146.6 เมตร และครองตำแหน่งสิ่งก่อสร้างที่สูงที่สุดในโลกจนถึงปี ค.ศ. 1311 พีระมิดส่วนใหญ่ในอียิปต์ถูกสร้างขึ้นทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำไนล์ เนื่องจากความเชื่อว่าวิญญาณของฟาโรห์จะเดินทางไปรวมกับดวงอาทิตย์ในขณะที่ดวงอาทิตย์ตกดิน

พีระมิดในซูดาน

แม้ว่าอียิปต์จะเป็นที่รู้จักมากที่สุด แต่ประเทศซูดานมีพีระมิดที่ยังคงหลงเหลืออยู่ถึง 220 แห่ง ซึ่งถือว่ามากที่สุดในโลก พีระมิดเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นที่เมืองนาปาตา (Napata) และเมโรอี (Meroë) เพื่อเป็นสุสานสำหรับกษัตริย์และราชินีของอาณาจักรคุช (Kush) โดยมีลักษณะเด่นคือมีด้านที่ชันกว่าพีระมิดในอียิปต์

ภูมิภาคอื่น ๆ และแอฟริกาตะวันตก

ในภูมิภาค Sahel ของแอฟริกาตะวันตก มีสิ่งก่อสร้างที่สำคัญคือสุสานของอัสเกีย (Tomb of Askia) ในเมืองกาโอ ประเทศมาลี ซึ่งเป็นที่ฝังศพของอัสเกีย โมฮัมหมัดที่ 1 แห่งจักรวรรดิซองไฮ (Songhai Empire) สร้างขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 15 และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดย UNESCO