แอตลาส ประวัติศาสตร์และประเภทของสมุดแผนที่โลก

แอตลาส (Atlas) คือการรวบรวมแผนที่เข้าด้วยกัน โดยปกติจะเป็นชุดของแผนที่โลก ทวีป หรือภูมิภาคต่างๆ ของโลก นอกจากนี้ ความก้าวหน้าทางดาราศาสตร์ยังทำให้เกิดแอตลาสของทรงกลมท้องฟ้าหรือดาวเคราะห์ดวงอื่นๆ อีกด้วย

ในอดีต แอตลาสถูกจัดทำในรูปแบบของหนังสือ แต่ในปัจจุบัน แอตลาสมีรูปแบบมัลติมีเดียที่หลากหลายมากขึ้น นอกเหนือจากการนำเสนอคุณลักษณะทางภูมิศาสตร์และเขตแดนทางการเมืองแล้ว แอตลาสหลายเล่มยังนำเสนอสถิติทางภูมิรัฐศาสตร์ สังคม ศาสนา และเศรษฐกิจ รวมถึงข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ต่างๆ ในแผนที่ด้วย

ที่มาของคำว่า แอตลาส

การใช้คำว่า "แอตลาส" ในบริบททางภูมิศาสตร์เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 1595 เมื่อ Gerardus Mercator นักภูมิศาสตร์ชาวเฟลมิชได้ตีพิมพ์ผลงานชื่อ Atlas Sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura ซึ่งเขานิยามว่าเป็นการบรรยายถึงการสร้างและรูปแบบของจักรวาลทั้งหมด ไม่ใช่เพียงแค่การรวบรวมแผนที่เท่านั้น

ผลงานเล่มนี้ถูกตีพิมพ์หลังจากเขาเสียชีวิตหนึ่งปี และเมื่อเวลาผ่านไป ฉบับปรับปรุงต่างๆ ได้กลายเป็นเพียงการรวบรวมแผนที่ ซึ่งเป็นความหมายที่ใช้กันมาตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 17 คำว่าแอตลาสที่ Mercator สร้างขึ้นเป็นเครื่องหมายแห่งความเคารพต่อ ไททัน แอตลาส (Titan Atlas) ซึ่งเขาถือว่าเป็นนักภูมิศาสตร์คนแรกของโลก

ประวัติศาสตร์ของแอตลาส

งานชิ้นแรกที่มีการจัดเรียงแผนที่อย่างเป็นระบบและมีขนาดสม่ำเสมอ ซึ่งถือเป็นแอตลาสสมัยใหม่เล่มแรก ถูกจัดทำโดย Pietro Coppo นักเขียนแผนที่ชาวอิตาลีในช่วงต้นศตวรรษที่ 16 อย่างไรก็ตาม เนื่องจากไม่ได้ถูกตีพิมพ์ในขณะนั้น จึงไม่ถูกนับเป็นแอตลาสเล่มแรกอย่างเป็นทางการ

ตำแหน่งแอตลาสเล่มแรกของโลกจึงตกเป็นของ Theatrum Orbis Terrarum โดย Abraham Ortelius นักเขียนแผนที่ชาวบราบันเทียน ซึ่งตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1570

แอตลาสที่ตีพิมพ์ในปัจจุบันมีความแตกต่างจากแอตลาสในศตวรรษที่ 16-19 อย่างมาก ในสมัยก่อน แอตลาสส่วนใหญ่ไม่ได้ถูกเข้าเล่มเป็นเล่มเดียวเพื่อขาย แต่จะแยกส่วนประกอบต่างๆ ไว้บนชั้นวาง ลูกค้าสามารถเลือกแผนที่ที่ต้องการ และเลือกให้ระบายสีหรือปิดทองได้ จากนั้นจึงนำมาเข้าเล่ม ซึ่งทำให้แอตลาสที่มีหน้าปกเดียวกันอาจมีเนื้อหาภายในที่แตกต่างกันได้

ในช่วงศตวรรษที่ 19 รัฐต่างๆ เริ่มมีการผลิตแอตลาสระดับชาติเพื่อใช้ในราชการและสาธารณะ

ประเภทของแอตลาส

แอตลาสสามารถแบ่งออกเป็นประเภทต่างๆ ตามวัตถุประสงค์การใช้งาน ดังนี้:

• แอตลาสเพื่อการเดินทาง (Travel Atlas): ออกแบบมาเพื่อให้ใช้งานง่ายระหว่างการเดินทาง มักมีสันห่วง (spiral bindings) เพื่อให้พับแบนได้ และมักถูกเรียกว่า "แผนที่ถนน"
• แอตลาสตั้งโต๊ะ (Desk Atlas): จัดทำในรูปแบบหนังสืออ้างอิง มักเป็นปกแข็งหรือปกอ่อน
• แอตลาสทางดาราศาสตร์ (Star Atlas): แสดงทรงกลมท้องฟ้าในรูปแบบแผนที่ โดยเน้นที่กลุ่มดาวหลักๆ นอกจากนี้ยังมีแอตลาสของดาวเคราะห์ดวงอื่นและบริวารในระบบสุริยะด้วย
• แอตลาสทางกายวิภาค (Anatomy Atlas): แผนที่แสดงอวัยวะของร่างกายมนุษย์หรือสิ่งมีชีวิตอื่นๆ

แอตลาสที่สำคัญในประวัติศาสตร์