คัสสิอุส ดิโอ นักประวัติศาสตร์และวุฒิสมาชิกผู้บันทึกตำนานโรมัน

ลูคิอุส คัสสิอุส ดิโอ (Lucius Cassius Dio หรือที่รู้จักในชื่อ Dio Cassius) เป็นนักประวัติศาสตร์และวุฒิสมาชิกชาวโรมันที่มีเชื้อสายกรีกจากทางมารดา มีชีวิตอยู่ประมาณปี ค.ศ. 165 ถึง 235 เขาเป็นที่รู้จักในฐานะผู้เขียนผลงานชิ้นเอก ประวัติศาสตร์โรมัน (Roman History) ซึ่งประกอบด้วยหนังสือทั้งหมด 80 เล่ม โดยเริ่มต้นบันทึกตั้งแต่การเดินทางมาถึงอิตาลีของเอนีอัส (Aeneas) ไปจนถึงรัชสมัยของจักรพรรดิเซเวรุส อเล็กซานเดอร์ ในปี ค.ศ. 229

ชีวประวัติและบทบาททางการเมือง

คัสสิอุส ดิโอ เป็นบุตรของคัสสิอุส อะโปรเนียนัส (Cassius Apronianus) วุฒิสมาชิกโรมันแห่งตระกูลคัสเซีย (Cassia gens) เขาเกิดและเติบโตที่เมืองไนเคีย (Nicaea) ในภูมิภาคบิธินียา (Bithynia) แม้ว่าจะมีประเพณีในสมัยไบแซนไทน์ที่ระบุว่ามารดาของเขาเป็นบุตรสาวหรือพี่น้องของดิโอ คริสโซสโตม (Dio Chrysostom) นักพูดและนักปรัชญาชาวกรีก แต่ความสัมพันธ์นี้ยังคงเป็นที่ถกเถียงในหมู่นักวิชาการ

แม้ว่าดิโอจะเป็นพลเมืองโรมัน แต่เขาเลือกที่จะเขียนผลงานทั้งหมดเป็นภาษากรีก (Koine Greek) เขามีความผูกพันกับบ้านเกิดที่เมืองไนเคียอย่างมาก โดยเรียกเมืองนี้ว่า "บ้านของข้าพเจ้า" ในขณะที่เรียกวิลล่าของเขาในเมืองคาปูอา (Capua) ประเทศอิตาลี ว่าเป็นเพียง "สถานที่ที่ข้าพเจ้าใช้เวลาเมื่ออยู่ในอิตาลี"

ในด้านการทำงาน ดิโอรับราชการในตำแหน่งสำคัญหลายตำแหน่ง เขาเป็นวุฒิสมาชิกในสมัยจักรพรรดิคอมโมดัส (Commodus) และดำรงตำแหน่งผู้ว่าการเมืองสมิร์นา (Smyrna) หลังจากจักรพรรดิเซปติมิอุส เซเวรุส (Septimius Severus) สิ้นพระชนม์ นอกจากนี้เขายังเคยดำรงตำแหน่งกงสุล (Suffect Consul) ประมาณปี ค.ศ. 205 และเป็นโปรคอนซุล (Proconsul) ในแอฟริกาและปันโนเนีย (Pannonia) ในช่วงบั้นปลายชีวิต จักรพรรดิเซเวรุส อเล็กซานเดอร์ ทรงให้ความเคารพดิโออย่างสูงและแต่งตั้งให้เขาดำรงตำแหน่งกงสุลอีกครั้งในปี ค.ศ. 229 ก่อนที่เขาจะเกษียณกลับไปยังบิธินียาและเสียชีวิตที่นั่น

ผลงานประวัติศาสตร์โรมัน

ผลงานหลักของดิโอคือ ประวัติศาสตร์โรมัน (Ῥωμαϊκὴ Ἱστορία - Rhōmaïkḕ Historía) ซึ่งเขียนขึ้นเป็นภาษากรีกและต่อมาถูกแปลเป็นภาษาละตินในชื่อ Historia Romana ผลงานชิ้นนี้ประกอบด้วยหนังสือ 80 เล่ม ซึ่งดิโอใช้เวลา 10 ปีในการรวบรวมข้อมูลตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงการสิ้นพระชนม์ของจักรพรรดิเซเวรุส (ค.ศ. 211) และใช้เวลาอีก 12 ปีในการเรียบเรียง

ขอบเขตของเนื้อหา

เนื้อหาในหนังสือครอบคลุมระยะเวลากว่า 1,400 ปี เริ่มตั้งแต่ตำนานการมาถึงอิตาลีของเอนีอัส (ประมาณ 1,200 ปีก่อนคริสตกาล) การก่อตั้งกรุงโรมโดยโรมูลุส (753 ปีก่อนคริสตกาล) ไปจนถึงยุคสาธารณรัฐและยุคจักรวรรดิสิ้นสุดที่ปี ค.ศ. 229

จุดเด่นที่สำคัญคือ ผลงานของดิโอเป็นหนึ่งในแหล่งข้อมูลเขียนเพียงสามแหล่งที่บันทึกเรื่องราวการกบฏของราชินีโบดิกา (Boudica) ในปี ค.ศ. 60–61 โดยในช่วงแรกของหนังสือ ดิโอจะเขียนสรุปเหตุการณ์สั้นๆ แต่เมื่อเข้าสู่ช่วงศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล เนื้อหาจะมีความละเอียดและลึกซึ้งมากขึ้น

การสืบทอดและชิ้นส่วนที่หลงเหลือ

ปัจจุบัน หนังสือหลายเล่มของดิโอไม่ได้หลงเหลือมาแบบสมบูรณ์ แต่ถูกส่งต่อผ่านบทสรุป (Epitomes) ที่เรียบเรียงโดยนักเขียนสมัยไบแซนไทน์ เช่น ซิฟิลินัส (Xiphilinus) ในศตวรรษที่ 11 และโซนารัส (Zonaras) ในศตวรรษที่ 12

• เล่มที่ 1-21: ถูกสร้างขึ้นใหม่บางส่วนจากชิ้นส่วน (Fragments) และบทสรุปของโซนารัส
• เล่มที่ 22-35: หลงเหลือเพียงชิ้นส่วนเล็กน้อย
• เล่มที่ 36-54: ค่อนข้างสมบูรณ์ ครอบคลุมช่วงปี 65 ก่อนคริสตกาล ถึง 12 ก่อนคริสตกาล (ตั้งแต่การรบของปอมเปย์จนถึงการเสียชีวิตของอกริปปา)
• เล่มที่ 56-60: สมบูรณ์ ครอบคลุมช่วงปี 9 ถึง 54 หลังคริสตกาล (ตั้งแต่ความพ่ายแพ้ของวารุสในเยอรมนีจนถึงการสิ้นพระชนม์ของจักรพรรดิคลอเดียส)
• เล่มที่ 61-80: หลงเหลือเพียงชิ้นส่วนและบทสรุปของซิฟิลินัส โดยเล่มสุดท้ายสิ้นสุดที่ปี ค.ศ. 229