การสำมะโนเกษตร การจัดเก็บข้อมูลโครงสร้างภาคการเกษตรระดับชาติ

การสำมะโนเกษตร (Census of Agriculture) คือการดำเนินงานทางสถิติเพื่อรวบรวม ประมวลผล และเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับโครงสร้างของภาคการเกษตร โดยครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดหรือส่วนสำคัญของประเทศ ข้อมูลที่จัดเก็บในการสำมะโนเกษตรจะเน้นไปที่ข้อมูลเชิงโครงสร้าง (Structural Data) ซึ่งเป็นข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงค่อนข้างช้าเมื่อเทียบกับข้อมูลการผลิตรายปี

วัตถุประสงค์ของการสำมะโนเกษตร

เป้าหมายหลักของการสำมะโนเกษตรคือการให้ข้อมูลเกี่ยวกับโครงสร้างของการถือครองทางการเกษตร โดยให้ความสำคัญกับการจัดเก็บข้อมูลในหน่วยการปกครองขนาดเล็ก เพื่อประโยชน์ในด้านต่าง ๆ ดังนี้:

• การวิเคราะห์โครงสร้าง: เพื่อให้ได้ข้อมูลโครงสร้างการเกษตรที่ละเอียดพอสำหรับการทำตารางไขว้ (Cross-tabulations) ในระดับพื้นที่ขนาดเล็ก
• การสร้างเกณฑ์มาตรฐาน (Benchmarks): ใช้เป็นฐานข้อมูลอ้างอิงเพื่อปรับปรุงสถิติพืชผลและปศุสัตว์ในปัจจุบันให้มีความแม่นยำยิ่งขึ้น
• การสร้างกรอบการสุ่มตัวอย่าง (Sampling Frames): ใช้เป็นฐานข้อมูลสำหรับการสุ่มตัวอย่างเพื่อการสำรวจทางการเกษตรในครั้งต่อ ๆ ไป

โดยทั่วไป การสำมะโนเกษตรจะดำเนินการทุก ๆ 10 ปี เนื่องจากเน้นข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงช้า อย่างไรก็ตาม บางประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา แคนาดา อินเดีย ญี่ปุ่น และเวียดนาม อาจดำเนินการทุก ๆ 5 ปี เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ทันสมัยสำหรับการกำหนดนโยบายการเกษตร

หน่วยทางสถิติ การถือครองทางการเกษตร

หน่วยทางสถิติที่สำคัญที่สุดในการสำมะโนเกษตรคือ การถือครองทางการเกษตร (Agricultural Holding) ซึ่งมีคำนิยามที่เป็นสากลและได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ดังนี้:

"การถือครองทางการเกษตร คือหน่วยเศรษฐกิจของการผลิตทางการเกษตรภายใต้การจัดการเดียว ซึ่งประกอบด้วยปศุสัตว์ทั้งหมดและที่ดินทั้งหมดที่ใช้เพื่อวัตถุประสงค์ในการผลิตทางการเกษตร ไม่ว่าจะทั้งหมดหรือบางส่วน โดยไม่คำนึงถึงกรรมสิทธิ์ รูปแบบทางกฎหมาย หรือขนาด"

การจัดการเดียว (Single Management) อาจดำเนินการโดยบุคคลเดียว ครัวเรือน กลุ่มบุคคล เครือญาติ หรือนิติบุคคล เช่น บริษัท สหกรณ์ หรือหน่วยงานรัฐบาล โดยที่ดินของการถือครองนั้นอาจประกอบด้วยแปลงที่ดินหลายแปลงซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ต่างกัน แต่ใช้ปัจจัยการผลิตร่วมกัน เช่น แรงงาน อาคารโรงเรือน เครื่องจักร หรือสัตว์ใช้งาน

ประเภทของการถือครองทางการเกษตร

สามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่:

1. การถือครองในภาคครัวเรือน (Household Sector): ดำเนินการโดยสมาชิกในครัวเรือน ซึ่งเป็นรูปแบบหลักในประเทศกำลังพัฒนา
2. การถือครองในภาคนอกครัวเรือน (Non-household Sector): เช่น บริษัทจำกัด หรือสถาบันของรัฐ

ขอบเขตของการสำมะโนเกษตร

การสำมะโนเกษตรมุ่งเน้นการวัดโครงสร้างของอุตสาหกรรมการผลิตทางการเกษตร ซึ่งครอบคลุมกิจกรรมการผลิตพืชและปศุสัตว์ รวมถึงการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ (Aquaculture) ตามคำแนะนำของโครงการโลกเพื่อการสำมะโนเกษตร (World Programme for the Census of Agriculture - WCA)

สำหรับกิจกรรมด้านการป่าไม้และการประมง โดยปกติจะมีการจัดเก็บข้อมูลแยกต่างหาก เว้นแต่หน่วยการผลิตนั้นจะมีการผลิตพืชหรือปศุสัตว์ร่วมด้วย หากอ้างอิงตามการจัดประเภทมาตรฐานสากลของกิจกรรมทางเศรษฐกิจ (ISIC Rev.4) ขอบเขตจะครอบคลุมกลุ่มกิจกรรม เช่น การปลูกพืชล้มลุก การปลูกพืชยืนต้น และการขยายพันธุ์พืช เป็นต้น