สำมะโนประชากรของอินเดีย ประวัติศาสตร์และวิวัฒนาการ

การทำสำมะโนประชากรทุกๆ 10 ปีของอินเดียเป็นกระบวนการที่สำคัญในการเก็บข้อมูลประชากรเพื่อการวางแผนพัฒนาประเทศ โดยมีการดำเนินการมาแล้ว 15 ครั้ง (ข้อมูลจนถึงปี 2011) เริ่มต้นครั้งแรกในปี 1872 ภายใต้การนำของลอร์ด มาโย (Lord Mayo) และเริ่มมีการทำสำมะโนประชากรแบบสมบูรณ์ครั้งแรกในปี 1872 เช่นกัน

หลังปี 1949 การดำเนินการสำมะโนประชากรถูกดูแลโดยนายทะเบียนทั่วไปและผู้ตรวจสำมะโนประชากรของอินเดีย ภายใต้กระทรวงมหาดไทย รัฐบาลบาลอินเดีย โดยการสำมะโนประชากรตั้งแต่ปี 1951 เป็นต้นมาดำเนินการภายใต้ พระราชบัญญัติสำมะโนประชากร ค.ศ. 1948 (Census Act, 1948) ซึ่งมีมาก่อนการประกาศใช้รัฐธรรมนูญของอินเดีย

ยุคอาณานิคมอังกฤษ

การทำสำมะโนประชากรในอินเดียยุคบริติชราช (British India) ดำเนินการเป็นระยะๆ ระหว่างปี 1865 ถึง 1941 โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อการบริหารราชการของอังกฤษ โดยต้องเผชิญกับปัญหามากมาย เช่น การไม่มีเลขที่บ้านในหมู่บ้านห่างไกล ข้อโต้แย้งทางวัฒนธรรม และอันตรายจากสัตว์ป่าที่เจ้าหน้าที่สำมะโนประชากรต้องเผชิญ

นักสังคมวิทยา ไมเคิล แมนน์ (Michael Mann) ระบุว่า การสำมะโนประชากรในยุคนี้สะท้อนถึงความต้องการทางบริหารของอังกฤษมากกว่าความเป็นจริงทางสังคมของชาวอินเดีย อย่างไรก็ตาม การเก็บข้อมูลด้าน วรรณะ (Caste), ศาสนา (Religion), อาชีพ (Profession) และ อายุ (Age) ส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อโครงสร้างและนโยบายทางการเมืองของสังคมอินเดียในเวลาต่อมา

ยุคสาธารณรัฐอินเดีย

สำมะโนประชากรปี 1951

การสำมะโนประชากรปี 1951 เป็นครั้งที่ 9 นับตั้งแต่ปี 1872 และเป็นครั้งแรกหลังจากการประกาศเอกราชและการแบ่งแยกประเทศ (Partition of India) โดยเริ่มดำเนินการเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ 1951

• จำนวนประชากร: 361,088,090 คน
• อัตราส่วนเพศ: ชาย 1000 : หญิง 946
• การเติบโต: เพิ่มขึ้น 13.31% จากปี 1941
• ข้อเท็จจริงสำคัญ: ในปี 1951 อัตราการอ่านออกเขียนได้ของชาวอินเดียมีเพียง 18% และอายุขัยเฉลี่ยอยู่ที่ 32 ปี

สำมะโนประชากรปี 1961 - 1991

ในช่วงทศวรรษต่อมา จำนวนประชากรของอินเดียมีการเติบโตอย่างต่อเนื่อง ดังนี้:

สำมะโนประชากรปี 2001

การสำมะโนประชากรปี 2001 เป็นครั้งที่ 14 โดยนับประชากรได้ 1,028,737,436 คน แบ่งเป็นชาย 532,223,090 คน และหญิง 496,514,346 คน ซึ่งเพิ่มขึ้น 21.5% จากปี 1991

สำมะโนประชากรปี 2011

การสำมะโนประชากรปี 2011 (ครั้งที่ 15) แบ่งการดำเนินงานเป็นสองระยะ คือ ระยะการลงทะเบียนบ้าน (House listing) และระยะการนับประชากร (Population enumeration) โดยเริ่มระยะแรกในวันที่ 1 เมษายน 2010

ความโดดเด่นของการสำมะโนครั้งนี้คือ การเก็บข้อมูลไบโอเมตริกซ์ (Biometric information) เป็นครั้งแรก และการเก็บข้อมูลเพื่อใช้ในทะเบียนประชากรแห่งชาติ (National Population Register - NPR) เพื่อออกหมายเลขประจำตัว 12 หลักโดยหน่วยงาน Unique Identification Authority of India

ผลการสำมะโนปี 2011 ระบุว่าประชากรเพิ่มขึ้นเป็น 1.21 พันล้านคน โดยมีอัตราการเติบโต 17.70% และอัตราการอ่านออกเขียนได้ของผู้ใหญ่เพิ่มขึ้นเป็น 74.04% ภายใต้คำขวัญ "Our Census, Our Future"

การเลื่อนการสำมะโนประชากรปี 2021

การสำมะโนประชากรปี 2021 ถูกเลื่อนออกไปเนื่องจากการแพร่ระบาดของ COVID-19 โดยกำหนดการใหม่ระบุว่าการสำมะโนประชากรครั้งที่ 16 จะเริ่มขึ้นในวันที่ 1 ตุลาคม 2026 สำหรับรัฐในแถบเทือกเขาหิมาลัย และวันที่ 1 มีนาคม 2027 สำหรับรัฐอื่นๆ ของอินเดีย