มะเร็งติดต่อทางพันธุกรรมแบบโคลน

มะเร็งติดต่อทางพันธุกรรมแบบโคลน (Clonally Transmissible Cancer) คือ สภาวะที่เซลล์มะเร็งหรือกลุ่มของเซลล์มะเร็งสามารถถ่ายทอดจากสิ่งมีชีวิตหนึ่งไปยังอีกสิ่งมีชีวิตหนึ่งได้โดยตรง โดยไม่ต้องอาศัยตัวกลางที่เป็นเชื้อก่อโรค เช่น ไวรัสที่ก่อให้เกิดมะเร็ง (Oncovirus) การแพร่กระจายในลักษณะนี้มักเกิดขึ้นระหว่างสมาชิกในสปีชีส์เดียวกันหรือสปีชีส์ที่มีความใกล้ชิดกันทางพันธุกรรมอย่างมาก

กลไกการแพร่กระจาย

การที่มะเร็งจะสามารถติดต่อกันได้นั้น จำเป็นต้องมีปัจจัยหลายประการประกอบกัน ทั้งในส่วนของโฮสต์ (Host) และตัวก้อนเนื้องอกเอง ดังนี้:

• ความหลากหลายทางพันธุกรรมต่ำ: ประชากรที่มีความหลากหลายทางพันธุกรรมน้อยจะมีความเสี่ยงสูงขึ้น เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันของโฮสต์รายใหม่อาจไม่สามารถจำแนกเซลล์มะเร็งจากโฮสต์เดิมว่าเป็นสิ่งแปลกปลอมได้
• ระบบการขนส่งที่มีประสิทธิภาพ: ต้องมีวิธีการแพร่กระจายทางกายภาพหรือทางสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสม เช่น การสัมผัสโดยตรง
• ปริมาณเซลล์ที่เพียงพอ: ปริมาณเซลล์มะเร็งที่หลุดออกมาจากโฮสต์ต้นทางต้องมีจำนวนมากพอที่จะเพิ่มโอกาสในการรอดชีวิตและเติบโตในโฮสต์รายใหม่

ในเชิงชีววิทยา มะเร็งประเภทนี้ทำหน้าที่เสมือน ปรสิต (Parasite) โดยอาศัยการสัมผัสโดยตรง การแพร่กระจายผ่านสิ่งแวดล้อม หรือพาหะ แทนที่จะใช้ระบบเลือดหรือน้ำเหลืองในการเคลื่อนย้ายระหว่างสิ่งมีชีวิต อุปสรรคสำคัญที่สุดคือ กำแพงความเข้ากันได้ทางเนื้อเยื่อ (Histocompatibility barriers) ซึ่งเซลล์มะเร็งต้องสามารถหลบเลี่ยงระบบจดจำสิ่งแปลกปลอมของร่างกายโฮสต์ใหม่เพื่อให้สามารถแบ่งตัวและสร้างก้อนเนื้องอกได้

กรณีที่เกิดขึ้นในมนุษย์

การติดต่อของมะเร็งในมนุษย์นั้นเกิดขึ้นได้ยากมากและมักเป็นกรณีพิเศษ ดังนี้:

• การปลูกถ่ายอวัยวะ: มีรายงานว่ามะเร็งคาโปซิ (Kaposi's sarcoma) บางกรณีที่เกิดขึ้นหลังการปลูกถ่ายอวัยวะ อาจเกิดจากการเติบโตของเซลล์เนื้องอกที่ติดมากับอวัยวะของผู้บริจาค มากกว่าการติดเชื้อไวรัสอิสระ
• การถ่ายทอดผ่านอวัยวะบริจาค: ในปี 2007 มีกรณีผู้รับการปลูกถ่ายอวัยวะ (ตับ ปอด และไต) จากผู้บริจาครายเดียวกัน ซึ่งภายหลังผู้รับการปลูกถ่าย 3 ใน 4 รายเสียชีวิตด้วยมะเร็งเต้านมที่แพร่กระจาย ซึ่งเชื่อว่าติดมากับอวัยวะที่ได้รับปลูกถ่าย
• อุบัติเหตุทางการแพทย์: มีรายงานกรณีศัลยแพทย์ได้รับเซลล์มะเร็งซาร์โคมา (Sarcoma) จากคนไข้ผ่านทางบาดแผลที่มือระหว่างการผ่าตัด และกรณีเจ้าหน้าที่ห้องปฏิบัติการที่ถูกเข็มฉีดยาที่ใช้เก็บเซลล์มะเร็งลำไส้ทิ่มมือ จนเกิดเป็นตุ่มมะเร็งขนาดเล็กซึ่งได้รับการผ่าตัดออกในเวลาต่อมา
• การถ่ายทอดจากปรสิต: ในปี 2014 พบกรณีชายชาวโคลอมเบียที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่องจาก HIV ได้รับการถ่ายทอดเซลล์มะเร็งจากพยาธิตัวตืดแคระ (Hymenolepis nana)

การเกิดขึ้นในสัตว์

มะเร็งติดต่อพบได้ในสัตว์หลายชนิด เช่น สุนัข, แทสเมเนียนเดวิล, แฮมสเตอร์ซีเรีย, ปลาดุก Bullhead และหอยสองฝาบางชนิด โดยมีกรณีที่โดดเด่นดังนี้:

เนื้องอกติดต่อทางอวัยวะเพศของสุนัข (CTVT)

Canine Transmissible Venereal Tumor (CTVT) เป็นมะเร็งที่ติดต่อผ่านการมีเพศสัมพันธ์ โดยจะสร้างก้อนเนื้องอกบริเวณอวัยวะเพศของสุนัขทั้งตัวผู้และตัวเมีย ถือเป็นสายเซลล์มะเร็ง (Cell line) ที่เก่าแก่ที่สุดในโลกที่ยังคงมีการแพร่กระจายอย่างต่อเนื่อง โดยเซลล์มะเร็งชนิดนี้สามารถหลบเลี่ยงระบบภูมิคุ้มกันของสุนัขโฮสต์ใหม่ได้ ทำให้สามารถแพร่กระจายไปทั่วโลก

มะเร็งในแทสเมเนียนเดวิล (DFTD)

มะเร็งใบหน้าของแทสเมเนียนเดวิล (Devil Facial Tumor Disease - DFTD) เป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่ชัดเจนของการถ่ายทอดมะเร็งแบบโคลน ซึ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อประชากรแทสเมเนียนเดวิลเนื่องจากความหลากหลายทางพันธุกรรมที่ต่ำของประชากรในธรรมชาติ