เดแคน ระบบการแบ่งกลุ่มดาวในดาราศาสตร์อียิปต์โบราณ

เดแคน (Decans; ภาษาอียิปต์โบราณ: 𓅡𓎡𓏏𓁐𓅱𓏼 อ่านว่า bꜣkt.w แปลว่า 'ผู้ที่เกี่ยวข้องกับงาน') คือกลุ่มดาวขนาดเล็ก 36 กลุ่มที่ชาวอียิปต์โบราณใช้ในการแบ่งเส้นสุริยวิถี (Ecliptic) ซึ่งมี 360 องศา ออกเป็น 36 ส่วน ส่วนละ 10 องศา เพื่อวัตถุประสงค์ทั้งในด้านการคำนวณเวลาและการประกอบพิธีกรรมทางไสยศาสตร์

ในทางดาราศาสตร์ เมื่อโลกหมุนรอบตัวเองในแต่ละวัน กลุ่มดาวเดแคนเหล่านี้จะปรากฏขึ้นที่ขอบฟ้าทีละกลุ่มตามลำดับ การขึ้นของเดแคนแต่ละกลุ่มจะเป็นเครื่องหมายบอกการเริ่มต้นของ "ชั่วโมงเดแคน" (Decanal hour) ในช่วงกลางคืน ซึ่งทำหน้าที่เป็นนาฬิกาดาว (Sidereal clock) โดยระบบนี้ถูกนำมาใช้ตั้งแต่ช่วงราชวงศ์ที่ 9 หรือ 10 ของอียิปต์ หรือประมาณศตวรรษที่ 21 ก่อนคริสตกาล

ต้นกำเนิดในอียิปต์โบราณ

หลักฐานการใช้เดแคนปรากฏครั้งแรกบนฝาโลงศพในช่วงยุคเปลี่ยนผ่านครั้งที่หนึ่ง (First Intermediate Period) ของอียิปต์ โดยลำดับของกลุ่มดาวจะเริ่มต้นที่ดาวซิริอุส (Sirius หรือ Sothis) ซึ่งแต่ละเดแคนจะประกอบด้วยกลุ่มดาวชุดหนึ่งและมีเทพเจ้าประจำกลุ่มดาวนั้นๆ

ในด้านการวัดเวลา การขึ้นและตกของเดแคนใช้กำหนด "ชั่วโมง" และกลุ่มวัน 10 วัน ซึ่งรวมกันเป็นปีของอียิปต์ โดยมีรายละเอียดดังนี้:

• มีเดแคนทั้งหมด 36 กลุ่ม (36 กลุ่ม × 10 วัน = 360 วัน)
• มีการเพิ่มวันพิเศษอีก 5 วัน เพื่อให้ครบ 365 วันตามปีสุริยคติ

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากปีดาราคติ (Sidereal year) และปีสุริยคติมีความยาวแตกต่างกันประมาณ 6 ชั่วโมง ทำให้ปฏิทินของอียิปต์เกิดการคลาดเคลื่อน และจะกลับมาตรงกันทุกๆ 1,460 ปี ซึ่งเรียกว่า รอบโซธิก (Sothic cycle) หลักฐานจากโลงศพในราชวงศ์หลังๆ เช่น ของฟาโรห์เซติที่ 1 (สวรรคต 1,279 ปีก่อนคริสตกาล) แสดงให้เห็นถึงการปรับเปลี่ยนตำแหน่งของเดแคนตามการเลื่อนของรอบโซธิกนี้

การพัฒนาในยุคต่อมา

การปรากฏขึ้นของเดแคนในลักษณะการขึ้นแบบเฮลิอากัล (Heliacal rising หรือการที่ดาวปรากฏขึ้นทางทิศตะวันออกก่อนดวงอาทิตย์ขึ้นเพียงเล็กน้อย) ถูกนำมาใช้กำหนดปฏิทินสุริยคติ โดยเฉพาะการขึ้นของดาวซิริอุสซึ่งเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงการเริ่มท่วมของแม่น้ำไนล์ในแต่ละปี

ระบบนี้ได้พัฒนาไปสู่การแบ่งเวลาเป็น 12 ชั่วโมงกลางวัน และ 12 ชั่วโมงกลางคืน ซึ่งความยาวของชั่วโมงจะเปลี่ยนแปลงไปตามฤดูกาล ก่อนจะพัฒนาเป็นระบบ 24 ชั่วโมงที่เท่ากัน (Equinoctial hours) ในเวลาต่อมา

หลังจากการเกิดขึ้นของโหราศาสตร์เฮลเลนิสติก (Hellenistic astrology) ในเมืองอเล็กซานเดรีย ระบบเดแคนถูกนำไปเชื่อมโยงกับความหมายเชิงสัญลักษณ์และดวงดาวต่างๆ เช่น ดาวพุธ ดาวศุกร์ ดาวอังคาร ดาวพฤหัสบดี ดาวเสาร์ รวมถึงดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ นอกจากนี้ยังมีการเชื่อมโยงเดแคนเข้ากับทิศทาง ลม ธาตุทั้งสี่ และใช้ในการกำหนดเวลาสำหรับการสร้างเครื่องรางเพื่อรักษาโรค

การแพร่ขยายไปยังวัฒนธรรมอื่น

อินเดียโบราณ

ในอินเดีย มีการแบ่งจักรราศีออกเป็น 36 ส่วน ส่วนละ 10 องศาเช่นกัน โดยเรียกว่า เดรคคานา (Drekkana) หรือ dṛkāṇa ซึ่งปรากฏหลักฐานครั้งแรกในงานเขียน Yavanajataka ของ Sphujidhvaja (ค.ศ. 269–270) และมีการอธิบายอย่างละเอียดโดย Varahamihira ใน Brihat-Samhita (ค.ศ. 550) นักวิชาการเชื่อว่าระบบนี้ถูกนำเข้าสู่อินเดียผ่านชาวกรีกที่ได้รับอิทธิพลมาจากชาวอียิปต์อีกทอดหนึ่ง

ญี่ปุ่นและจีน

ในญี่ปุ่น ระบบเดแคนอาจได้รับอิทธิพลมาจากจีนหรืออินเดีย โดยมีการนำสัตว์ 12 ชนิดของจักรราศีจีนมาผสมผสานกับกลุ่มดาวบอกเวลา 24 กลุ่ม ซึ่งเป็นที่นิยมอย่างมากในช่วงสมัยคามาคุระจนถึงสมัยเอโดะ