ธวัช (Dhvaja) สัญลักษณ์แห่งชัยชนะและความศรัทธาในศาสนาอินเดีย

ธวัช (Dhvaja) เป็นคำในภาษาสันสกฤตที่แปลว่า "ธง" หรือ "แบนเนอร์" ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งในทางประติมานวิทยา สถาปัตยกรรม และตำนานของศาสนาในอินเดีย ไม่ว่าจะเป็นศาสนาพุทธ ศาสนาฮินดู และศาสนาเชน โดยธวัชถือเป็นหนึ่งใน อัษฏมงคล (Ashtamangala) หรือสัญลักษณ์มงคล 8 ประการของศาสนาเหล่านี้

ศาสนาฮินดู

ในทางประติมานวิทยาของฮินดู เทพเจ้ามักจะถูกแสดงภาพพร้อมกับธง ซึ่งมักจะถืออยู่หรือติดตั้งอยู่ร่วมกับพาหนะของเทพองค์นั้นๆ ธงเหล่านี้ได้รับการเคารพบูชาเนื่องจากมีความเชื่อมโยงกับเทพเจ้า และเชื่อกันว่ามีคุณลักษณะอันศักดิ์สิทธิ์สถิตอยู่

ในด้านสถาปัตยกรรม มักมีการสร้าง ธวัชสตัมภะ (Dhvajastambha) หรือเสาธง ซึ่งตั้งอยู่ด้านหน้าวัดหรือบนหลังคาวัด เสาเหล่านี้เป็นสัญลักษณ์แทนแกนกลางของโลก และเป็นเสาที่เชื่อมต่อระหว่างโลกมนุษย์และสวรรค์

ธงของเหล่านักรบในมหากาพย์มหาภารตะ

ในมหากาพย์มหาภารตะ มีการบรรยายถึงธงและสัญลักษณ์บนธงของเหล่านักรบในสงครามกุรุเกษตร ดังนี้:

พุทธศาสนาแบบทิเบต

ในประเพณีทิเบต มีการระบุถึงรูปแบบของธงชัย 11 รูปแบบ เพื่อเป็นตัวแทนของวิธีการ 11 วิธีในการเอาชนะ "กิเลส" (Klesha) นอกจากนี้ยังพบธวัชในรูปแบบต่างๆ บนหลังคาวัดทิเบต (Gompa หรือ Vihara) เพื่อเป็นสัญลักษณ์ของการที่พระพุทธเจ้าทรงมีชัยชนะเหนือมารทั้งสี่

ในรูปแบบดั้งเดิม ธงชัยจะถูกสร้างเป็นรูปทรงกระบอกติดตั้งบนเสาไม้ที่ยาว รูปทรงด้านบนสุดจะเป็น ฉัตร (Chatra) ซึ่งเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์มงคล 8 ประการ ล้อมรอบด้วย มณีชินมณี (Cintamani) หรือแก้วสารพัดนึก

ในฐานะเครื่องหมายประจำตัวของเทพเจ้า ธงชัยเป็นคุณลักษณะของเทพหลายองค์ โดยเฉพาะเทพที่เกี่ยวข้องกับความมั่งคั่งและอำนาจ เช่น ไวศรวณะ (Vaiśravaṇa) ราชาผู้พิทักษ์ทิศเหนือ

สำหรับการติดตั้งบนหลังคาวัด ธวัชมักทำจากทองแดงตีขึ้นรูป มีลักษณะเป็นทรงกระบอก และมักติดตั้งไว้ที่มุมทั้งสี่ของหลังคาวัด โดยมีฉัตรขนาดเล็กและมณีชินมณีอยู่ด้านบน พร้อมด้วยหัวมกร (Makara) 4 หรือ 8 หัวที่ขอบฉัตร ซึ่งรองรับกระดิ่งเงินขนาดเล็ก

นอกจากนี้ยังมีธวัชขนาดเล็กที่ทำจากโครงทองแดง หุ้มด้วยผ้าไหมสีดำ และยอดเป็น ตรีศูล (Trishula) ซึ่งพบเห็นได้ทั่วไปบนหลังคาพระราชวังโปตาลา