พจนานุกรม ประวัติศาสตร์ ประเภท และหลักการจัดทำ

พจนานุกรม (Dictionary) คือ รายการของคำหรือหน่วยคำ (Lexemes) ซึ่งโดยปกติจะเป็นรูปพื้นฐานจากคลังคำของภาษาหนึ่งหรือหลายภาษา โดยทั่วไปจะถูกจัดเรียงตามลำดับตัวอักษร (หรือจัดตามรากพยัญชนะสำหรับภาษาในตระกูลเซมิติก หรือจัดตามหมวดหมู่และจำนวนขีดสำหรับภาษาที่ใช้ตัวอักษรภาพ) พจนานุกรมทำหน้าที่เป็นแหล่งอ้างอิงทางอรรถศาสตร์ที่ให้ข้อมูลเกี่ยวกับคำจำกัดความ การใช้งาน ที่มาของคำ (Etymology) การออกเสียง และการแปล ซึ่งช่วยให้ผู้ใช้เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างข้อมูลทางภาษาได้อย่างเป็นระบบ

ประเภทของพจนานุกรม

พจนานุกรมสามารถแบ่งออกเป็นหลายประเภทตามวัตถุประสงค์และขอบเขตของเนื้อหา ดังนี้:

พจนานุกรมทั่วไปและพจนานุกรมเฉพาะทาง

พจนานุกรมทั่วไป (General Dictionaries) มุ่งเน้นการรวบรวมคำศัพท์ที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในภาษาหนึ่งๆ เพื่อให้ครอบคลุมการใช้งานในชีวิตประจำวัน ในขณะที่พจนานุกรมเฉพาะทาง (Specialized Dictionaries) จะรวบรวมคำศัพท์ที่ใช้ในสาขาวิชาเฉพาะ เช่น การแพทย์ กฎหมาย หรือวิศวกรรม ซึ่งคำเหล่านี้มักถูกเรียกว่า "คำศัพท์เฉพาะทาง" (Terms) มากกว่าคำทั่วไป

ในทางทฤษฎี พจนานุกรมทั่วไปมักมีลักษณะเป็น Semasiological (การจับคู่คำกับคำจำกัดความ) ส่วนพจนานุกรมเฉพาะทางมักเป็น Onomasiological (การระบุแนวคิดก่อนแล้วจึงหาคำศัพท์ที่ใช้เรียกแนวคิดนั้น) อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ ทั้งสองแนวทางมักถูกนำมาใช้ร่วมกันในพจนานุกรมทั้งสองประเภท

พจนานุกรมรูปแบบอื่นๆ

• พจนานุกรมสองภาษา (Bilingual Dictionaries): ใช้สำหรับการแปลคำศัพท์จากภาษาหนึ่งไปยังอีกภาษาหนึ่ง
• พจนานุกรมคำพ้อง (Thesauri): รวบรวมคำที่มีความหมายเหมือนกันหรือใกล้เคียงกัน
• พจนานุกรมคำคล้องจอง (Rhyming Dictionaries): ใช้สำหรับงานเขียนกวีนิพนธ์หรือเพลง

แนวคิดการจัดทำ แบบกำหนดเกณฑ์และแบบบรรยาย

ในการจัดทำพจนานุกรม มีแนวคิดหลักสองประการที่ขัดแย้งกันคือ:

• พจนานุกรมแบบกำหนดเกณฑ์ (Prescriptive Dictionaries): มุ่งเน้นการนำเสนอวิธีการใช้ภาษาที่ "ถูกต้อง" ตามมาตรฐานหรือกฎเกณฑ์ที่กำหนดไว้
• พจนานุกรมแบบบรรยาย (Descriptive Dictionaries): มุ่งเน้นการบันทึกการใช้ภาษาที่เกิดขึ้นจริงในสังคม โดยไม่ตัดสินว่าถูกหรือผิด แต่สะท้อนถึงวิวัฒนาการของภาษาตามกาลเวลา

ในปัจจุบัน พจนานุกรมสมัยใหม่มักใส่เครื่องหมายระบุระดับภาษา (เช่น "ไม่เป็นทางการ" หรือ "คำหยาบ") ซึ่งบางส่วนมองว่าเป็นการนำแนวคิดแบบกำหนดเกณฑ์เข้ามาผสมผสานกับการบรรยาย

ประวัติศาสตร์ของพจนานุกรม

การบันทึกคำศัพท์มีประวัติศาสตร์ยาวนานหลายพันปี โดยมีวิวัฒนาการดังนี้:

ยุคโบราณ

พจนานุกรมที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่บันทึกไว้ย้อนกลับไปถึงยุคซูเมอร์ประมาณ 2,300 ปีก่อนคริสตกาล ในรูปแบบของรายการคำศัพท์สองภาษา (Sumerian–Akkadian) ที่ถูกค้นพบในเมืองเอ็บลา (ปัจจุบันอยู่ในซีเรีย) นอกจากนี้ยังมี Urra=hubullu ซึ่งเป็นรายการคำศัพท์ภาษาซูเมอร์-อัคคาเดียนในยุคบาบิโลน

สำหรับภาษาจีน พจนานุกรม Erya (ประมาณศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล) ถือเป็นพจนานุกรมภาษาเดียวที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่

การพัฒนาในยุคต่อมา

• ภาษาสันสกฤต: Amarakośa (ประมาณศตวรรษที่ 4) เป็นพจนานุกรมภาษาสันสกฤตเล่มแรกๆ ที่เขียนในรูปแบบร้อยกรองและรวบรวมคำศัพท์ไว้กว่า 10,000 คำ
• ภาษาอาหรับ: Kitab al-'Ayn โดย Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi ในศตวรรษที่ 8 ถือเป็นพจนานุกรมภาษาอาหรับเล่มแรก
• ภาษาอังกฤษ: พจนานุกรมภาษาอังกฤษแบบเรียงตามตัวอักษรเล่มแรกคือ A Table Alphabeticall ซึ่งตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1604

การกำเนิดของวิชาพจนานุกรมศาสตร์

ในศตวรรษที่ 20 การศึกษาพจนานุกรมในเชิงวิทยาศาสตร์ได้ก่อตัวขึ้นเป็นสาขาวิชาที่เรียกว่า พจนานุกรมศาสตร์ (Lexicography) โดยมี Ladislav Zgusta เป็นผู้ริเริ่มคนสำคัญ ซึ่งเปลี่ยนจากการจัดทำพจนานุกรมตามความคุ้นเคยมาเป็นการใช้ระเบียบวิธีวิจัยทางภาษาศาสตร์ที่เข้มงวดขึ้น