Disestablishmentarianism: การเคลื่อนไหวเพื่อแยกศาสนจักรออกจากรัฐ

Disestablishmentarianism คือความเคลื่อนไหวที่มีเป้าหมายเพื่อยกเลิกสถานะของคริสตจักรแห่งอังกฤษ (Church of England) ในฐานะศาสนจักรอย่างเป็นทางการของประเทศอังกฤษ ซึ่งเป็นประเด็นที่ถกเถียงกันอย่างยาวนานในด้านการเมือง ศาสนา และสิทธิพลเมืองในสหราชอาณาจักร

การยกเลิกสถานะศาสนจักรแองกลิกัน (Anglican Disestablishment)

คริสตจักรในไอร์แลนด์

การรณรงค์เพื่อยกเลิกสถานะของคริสตจักรแองกลิกันในไอร์แลนด์เริ่มต้นขึ้นในศตวรรษที่ 19 โดยมีปัจจัยกระตุ้นจากสงครามภาษี (Tithe War) และการเคลื่อนไหวเพื่อปลดปล่อยชาวคาทอลิก ในขณะนั้นคริสตจักรมีความมั่งคั่งสูงมากแต่กลับไม่สอดคล้องกับความต้องการของผู้ศรัทธา เนื่องจากประชากรส่วนใหญ่ในไอร์แลนด์เป็นชาวโรมันคาทอลิก

ในที่สุด William Ewart Gladstone ได้ผลักดันให้เกิด พระราชบัญญัติคริสตจักรไอร์แลนด์ ค.ศ. 1869 (Irish Church Act 1869) ซึ่งมีผลบังคับใช้ในวันที่ 1 มกราคม ค.ศ. 1871 ส่งผลให้คริสตจักรในไอร์แลนด์ถูกแยกออกจากรัฐอย่างเป็นทางการ

พัฒนาการในอังกฤษ

ในช่วงต้นศตวรรษที่ 19 กลุ่มหัวก้าวหน้า (Radicals) เช่น Jeremy Bentham ได้เสนอแผนการแยกศาสนจักรออกจากรัฐ ซึ่งได้รับแรงสนับสนุนเพิ่มขึ้นจากกลุ่มผู้เห็นต่างทางศาสนา (Dissenters) และกลุ่ม Nonconformists โดยมีการก่อตั้ง สมาคมปลดปล่อย (Liberation Society) ในปี ค.ศ. 1844 เพื่อรณรงค์ในเรื่องนี้

อย่างไรก็ตาม การรณรงค์ในอังกฤษไม่ประสบความสำเร็จในระยะแรกเนื่องจากมีการปฏิรูปภายในคริสตจักรให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น และการที่พรรควิก (Whig) สามารถแต่งตั้งบิชอปที่มีแนวคิดเสรีนิยมได้

ความเคลื่อนไหวนี้กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้งในศตวรรษที่ 20 เมื่อรัฐสภาปฏิเสธการแก้ไขหนังสือสวดมนต์ร่วม (Book of Common Prayer) ในปี ค.ศ. 1929 นำไปสู่การเรียกร้องให้แยกศาสนจักรออกจากรัฐเพื่อป้องกันการแทรกแซงทางการเมืองในเรื่องการนมัสการ นอกจากนี้ ประเด็นเรื่องสมาชิกสภาขุนนางทางศาสนา (Lords Spiritual) ก็ถูกนำมาตั้งคำถามในการปฏิรูปสภาขุนนาง

ความขัดแย้งในเวลส์

ในเวลส์ ความนิยมในนิกายเมทอดิสต์ (Methodism) ทำให้ชาวโปรเตสแตนต์ส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นสมาชิกของคริสตจักรแห่งอังกฤษ นำไปสู่การต่อสู้ที่ยาวนานจนกระทั่งมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติคริสตจักรเวลส์ ค.ศ. 1914 (Welsh Church Act 1914) และมีการแยกตัวอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1920 กลายเป็น คริสตจักรแห่งเวลส์ (Church in Wales)

การยกเลิกสถานะศาสนจักรเพรสไบทีเรียน (Presbyterian Disestablishment)

ในสกอตแลนด์ แรงกดดันให้ยกเลิกสถานะของคริสตจักรเพรสไบทีเรียนเริ่มขึ้นในปี ค.ศ. 1832 โดย Thomas Chalmers และกลุ่มผู้เห็นต่างโต้แย้งว่าศาสนจักรของรัฐมักจะทำให้ศาสนาเป็นเรื่องทางโลกและทำลายความบริสุทธิ์ของคริสตจักร

ความขัดแย้งนำไปสู่การแยกตัวของ คริสตจักรเสรีแห่งสกอตแลนด์ (Free Church of Scotland) และในที่สุดในปี ค.ศ. 1929 คริสตจักรเสรีได้รวมตัวกับคริสตจักรแห่งสกอตแลนด์ ซึ่งถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการยกเลิกสถานะศาสนจักรของรัฐ

เสียงสะท้อนในวรรณกรรม

ประเด็นการแยกศาสนจักรออกจากรัฐปรากฏอยู่ในผลงานของนักเขียนชื่อดัง เช่น Anthony Trollope ในนวนิยายเรื่อง Doctor Thorne และ Phineas Redux ซึ่งสะท้อนถึงความกังวลและการชิงไหวชิงพริบทางการเมืองในยุคนั้น นอกจากนี้ G.K. Chesterton ยังได้เขียนบทกวีเสียดสี F.E. Smith นักการเมืองพรรคคอนเซอร์เวทีฟที่คัดค้านการยกเลิกสถานะศาสนจักรในเวลส์อย่างรุนแรง