ทฤษฎีสองด้าน (Double-aspect theory) มุมมองหนึ่งเดียวของจิตและกาย

ในทางปรัชญาของจิต ทฤษฎีสองด้าน (Double-aspect theory) หรือที่รู้จักในชื่อ เอกนิยมสองด้าน (Dual-aspect monism) คือมุมมองที่เสนอว่า สิ่งที่เป็นจิต (Mental) และสิ่งที่เป็นกายภาพ (Physical) แท้จริงแล้วเป็นเพียงสองด้าน หรือสองมุมมองของสารตั้งต้นชนิดเดียวกัน ซึ่งแตกต่างจากทวินิยม (Dualism) ที่เชื่อว่าจิตและกายเป็นสิ่งแยกจากกันโดยสิ้นเชิง

ความแตกต่างระหว่างทฤษฎีสองด้านและเอกนิยมที่เป็นกลาง (Neutral Monism)

แม้ว่าทั้งทฤษฎีสองด้านและเอกนิยมที่เป็นกลาง (Neutral Monism) จะมีข้อเสนอหลักที่เหมือนกัน คือมีความจริงพื้นฐานบางอย่างที่ไม่ได้เป็นทั้งจิตและกายภาพ แต่จุดที่แตกต่างกันคือ เอกนิยมที่เป็นกลางไม่มีพื้นที่สำหรับคุณลักษณะ "ด้าน" หรือ "คุณสมบัติ" ที่ระบุความเป็นจิตหรือกายภาพ ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของทฤษฎีสองด้าน

Harald Atmanspacher อธิบายว่า แนวทางแบบสองด้านมองว่าโดเมนของจิตและกายภาพเป็นเพียงการแสดงออกของความจริงหนึ่งเดียวที่ไม่ได้ถูกแบ่งแยก การที่มนุษย์แยกแยะระหว่างจิตและสสารนั้นเกิดจาก การแบ่งแยกทางพุทธิปัญญา (Epistemic split) ที่แยกแยะมุมมองของความจริงพื้นฐานออกจากกัน

นักคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง

มีนักปรัชญาและนักวิทยาศาสตร์หลายท่านที่นำเสนอแนวคิดในลักษณะของทฤษฎีสองด้าน ดังนี้:

• Baruch Spinoza: เชื่อว่าธรรมชาติหรือพระเจ้า (Deus sive Natura) มีด้านที่ไม่มีที่สิ้นสุด แต่ด้านที่เราสามารถรับรู้ได้คือ ส่วนขยาย (Extension) และจิต (Mind)
• Arthur Schopenhauer: มองว่าด้านพื้นฐานของความจริงคือ เจตจำนง (Will) และการนำเสนอ (Representation)
• David Bohm: ใช้แนวคิดเรื่อง ลำดับแฝง (Implicate order) และลำดับปรากฏ (Explicate order) เพื่อแสดงให้เห็นถึงด้านคู่ขนาน
• Mark Solms: นักประสาทจิตวิเคราะห์ที่มองว่าเอกนิยมสองด้านคือการวางเคียงกันทางภววิทยาของความรู้ทางจิตวิเคราะห์ (มองจากภายใน) และประสาทวิทยาศาสตร์ (มองจากภายนอก)
• David Chalmers: สำรวจมุมมองสองด้านของข้อมูล (Information) ซึ่งมีความคล้ายคลึงกับเอกนิยมที่เป็นกลางของ Kenneth Sayre

ข้อสันนิษฐานของเพาลี-ยุง (Pauli–Jung conjecture)

ข้อสันนิษฐานของเพาลี-ยุง เป็นความร่วมมือระหว่าง Wolfgang Pauli นักฟิสิกส์ และ Carl Jung นักจิตวิทยาเชิงวิเคราะห์ โดยมุ่งเน้นไปที่แนวคิดเรื่อง ความพ้องจอง (Synchronicity)

ทั้งสองเสนอแนวคิดที่ว่า ความสัมพันธ์ระหว่างเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยสถิติเชิงปริมาณแบบฟิสิกส์ควอนตัม แต่ขับเคลื่อนด้วย ความหมายเชิงคุณภาพ (Qualitative meaning) โดย Pauli เชื่อว่าปรากฏการณ์ ความพัวพันทางควอนตัม (Quantum entanglement) อาจเป็นแบบจำลองทางกายภาพที่ใกล้เคียงที่สุดกับแนวคิดเรื่องความพ้องจอง และเป็นตัวแทนความสัมพันธ์ระหว่างจิตและสสาร

นอกจากนี้ แนวทางของเพาลีและยุงยังนำเสนอว่าด้านที่แตกต่างกันอาจมีความ ความเติมเต็ม (Complementarity) ในเชิงฟิสิกส์ควอนตัม หมายความว่าคำอธิบายของจิตและกายอาจขัดแย้งกันในบางส่วน แต่ทั้งสองจำเป็นต้องใช้ร่วมกันเพื่อให้ได้คำอธิบายที่สมบูรณ์ของสถานการณ์หนึ่งๆ