วิกฤตอุทกภัยในรัฐพิหาร ประเทศอินเดีย

รัฐพิหาร (Bihar) ได้รับการยอมรับว่าเป็นรัฐที่เสี่ยงต่อการเกิดอุทกภัยมากที่สุดในประเทศอินเดีย โดยประชากรประมาณ 76% ในพื้นที่ทางตอนเหนือของรัฐต้องใช้ชีวิตอยู่ภายใต้ความเสี่ยงจากน้ำท่วมรุนแรงอย่างต่อเนื่อง พื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมในรัฐพิหารคิดเป็น 16.5% ของพื้นที่ประสบอุทกภัยทั้งหมดในอินเดีย และมีประชากรที่ได้รับผลกระทบถึง 22.1% ของจำนวนผู้ประสบภัยน้ำท่วมทั่วประเทศ

ในเชิงภูมิศาสตร์ พื้นที่ประมาณ 73.06% ของรัฐพิหาร หรือราว 68,800 ตารางกิโลเมตร จากพื้นที่ทั้งหมด 94,160 ตารางกิโลเมตร ประสบปัญหาน้ำท่วมเป็นประจำ ซึ่งส่งผลให้เกิดความสูญเสียทั้งชีวิตและทรัพย์สิน รวมถึงปศุสัตว์มูลค่ามหาศาลในทุกปี โดยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2522 ที่รัฐบาลเริ่มมีการบันทึกข้อมูล มีผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์น้ำท่วมรวมแล้วกว่า 9,500 ราย

สาเหตุของการเกิดอุทกภัย

ปัจจัยหลักที่ทำให้เกิดน้ำท่วมในรัฐพิหารคือลักษณะทางภูมิศาสตร์ของประเทศเนปาลซึ่งเป็นพื้นที่ภูเขา เมื่อเกิดฝนตกหนักในบริเวณตอนกลางและตะวันออกของเนปาล มวลน้ำจำนวนมากจะไหลลงสู่ลุ่มน้ำสายหลัก ได้แก่ แม่น้ำนารายานี (Narayani), แม่น้ำบากมาตี (Bagmati) และแม่น้ำโกศิ (Koshi) เมื่อแม่น้ำเหล่านี้ไหลเข้าสู่เขตอินเดีย จะเกิดการล้นตลิ่งและไหลเข้าท่วมพื้นที่ราบลุ่มและที่ราบต่ำในรัฐพิหาร

บทบาทของแม่น้ำโกศิและเขื่อนกั้นน้ำ

แม่น้ำโกศิ ซึ่งได้รับฉายาว่า "ความโศกเศร้าแห่งพิหาร" (Sorrow of Bihar) เป็นหนึ่งในตัวการสำคัญที่ก่อให้เกิดความเสียหายรุนแรง ในปี พ.ศ. 2551 เกิดเหตุคันกั้นน้ำฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโกศิเหนือเขื่อนระบายน้ำ (Barrage) แตกออก ทำให้แม่น้ำโกศิไหลกลับเข้าสู่ร่องน้ำเดิมที่เคยละทิ้งไปเมื่อกว่า 100 ปีก่อน ส่งผลให้ประชากรกว่า 15 ล้านคนได้รับผลกระทบ และพื้นที่หลายเขตในทั้งเนปาลและอินเดียถูกน้ำท่วมขัง โดยมวลน้ำกว่า 95% ของแม่น้ำโกศิไหลไปตามเส้นทางใหม่นี้

ปัญหาจากการสร้างคันกั้นน้ำ (Embankments)

แม้ว่ารัฐบาลอินเดียจะสร้างคันกั้นน้ำยาวกว่า 3,000 กิโลเมตรในรัฐพิหารในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา แต่รายงานการตรวจสอบข้อเท็จจริงพบว่าแนวโน้มการเกิดน้ำท่วมกลับเพิ่มสูงขึ้นถึง 2.5 เท่า เนื่องจากคันกั้นน้ำเหล่านี้มักจะพังทลายลงในช่วงที่เกิดน้ำท่วมครั้งใหญ่

ปัญหาที่สำคัญคือการสะสมของตะกอน (Siltation) ซึ่งทำให้ท้องแม่น้ำสูงขึ้นกว่าระดับพื้นที่โดยรอบ เมื่อคันกั้นน้ำกักเก็บน้ำไว้ในลำน้ำที่แคบลง พื้นที่ลุ่มต่ำภายนอกคันกั้นน้ำจึงกลายเป็นพื้นที่น้ำท่วมขังถาวร โดยพบว่า 16% ของพื้นที่ทางตอนเหนือของรัฐพิหารประสบปัญหาน้ำท่วมขังถาวร

ผลกระทบจากเขื่อนฟารักกา (Farakka Barrage)

เขื่อนฟารักกาที่สร้างขึ้นเพื่อเบี่ยงทิศทางน้ำในแม่น้ำคงคา ส่งผลกระทบต่อสมดุลทางธรรมชาติของแม่น้ำ ทำให้เกิดการสะสมของตะกอนมหาศาล โดยในแต่ละปีมีตะกอนสะสมในท้องแม่น้ำประมาณ 640 ล้านตัน ซึ่งในช่วง 3 ทศวรรษที่ผ่านมามีตะกอนสะสมรวมกว่า 1.856 หมื่นล้านตัน

การสะสมของตะกอนนี้ส่งผลให้พื้นที่หน้าตัดของแม่น้ำลดลง ความลาดชันของลำน้ำลดลง และทำให้แม่น้ำกว้างขึ้นและยาวขึ้น ซึ่งปัจจัยเหล่านี้ส่งผลโดยตรงต่อการเพิ่มขึ้นของความถี่และความรุนแรงของน้ำท่วม นอกจากนี้ยังส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ โดยเฉพาะการลดลงของจำนวนปลาฮิลซา (Hilsha fish) ซึ่งเป็นปลาเศรษฐกิจที่สำคัญ

สถิติเหตุการณ์น้ำท่วมครั้งสำคัญ

• ปี พ.ศ. 2556: ส่งผลกระทบต่อประชากรกว่า 5.9 ล้านคน ใน 3,768 หมู่บ้าน ครอบคลุม 20 เขตของรัฐ
• ปี พ.ศ. 2560: ส่งผลกระทบต่อ 19 เขตในตอนเหนือของรัฐพิหาร มีผู้เสียชีวิต 514 ราย และผู้ได้รับผลกระทบกว่า 17 ล้านคน