ดัชนีอรรถประโยชน์ด้านสุขภาพ (Health Utilities Index)
สรุปใจความสำคัญ
- HUI เป็นเครื่องมือวัดคุณภาพชีวิตด้านสุขภาพ (HRQoL) ที่แปลงสถานะสุขภาพเป็นค่าตัวเลข (Utility Value)
- HUI-3 มีความละเอียดสูงกว่า HUI-2 โดยสามารถระบุสถานะสุขภาพที่แตกต่างกันได้ถึง 972,000 รูปแบบ
- ค่าอรรถประโยชน์ 1.00 หมายถึงสุขภาพสมบูรณ์แบบ และ 0.00 หมายถึงการเสียชีวิต โดยค่าที่ติดลบหมายถึงสถานะที่แย่กว่าการเสียชีวิต
- ใช้เป็นส่วนประกอบสำคัญในการคำนวณ QALY เพื่อประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์สาธารณสุข
ดัชนีอรรถประโยชน์ด้านสุขภาพ หรือ Health Utilities Index (HUI) คือมาตรวัดแบบจัดอันดับที่ใช้สำหรับประเมินสถานะสุขภาพทั่วไปและคุณภาพชีวิตที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ (Health-Related Quality of Life หรือ HRQoL) โดย HUI ถูกออกแบบมาเพื่อแปลงข้อมูลสถานะสุขภาพของผู้ป่วยให้เป็นค่าตัวเลขเชิงปริมาณที่เรียกว่า "ค่าอรรถประโยชน์" (Utility Value) ซึ่งมีประโยชน์อย่างยิ่งในการคำนวณปีสุขภาวะ (Quality-Adjusted Life Years หรือ QALY) เพื่อใช้ในงานด้านเศรษฐศาสตร์สาธารณสุขและการวางแผนนโยบายสุขภาพระดับประชากร
การพัฒนาและวัตถุประสงค์
HUI ถูกพัฒนาขึ้นครั้งแรกโดยมหาวิทยาลัยแมคมาสเตอร์ (McMaster University) ในประเทศแคนาดา และต่อมาได้รับการพัฒนาและปรับปรุงโดยบริษัท Health Utilities Inc. วัตถุประสงค์หลักของการสร้าง HUI คือการสร้างระบบการจำแนกประเภทมาตรฐานที่ใช้การให้คะแนนตามความพึงพอใจ (Preference-based scoring) โดยใช้ทฤษฎีอรรถประโยชน์หลายคุณลักษณะ (Multi-attribute Utility Theory) เพื่อประเมินคุณภาพชีวิตโดยรวมของผู้เข้าร่วม
ในระยะแรก HUI ถูกนำมาใช้เพื่อประเมินคุณภาพชีวิตในทารกที่มีน้ำหนักตัวน้อยมากและผู้ป่วยมะเร็งในวัยรุ่น ก่อนจะแพร่หลายไปยังงานวิจัยด้านสุขภาพอื่น ๆ ทั่วโลก โดยการกำหนดหมวดหมู่ของคุณลักษณะ (Attributes) ต่าง ๆ เกิดจากการปรึกษาหารือกับสาธารณชนเพื่อให้จัดลำดับความสำคัญของปัจจัยที่มีผลต่อสุขภาพ
ระบบการจำแนกประเภทของ HUI
ปัจจุบัน HUI มีระบบการจำแนกหลัก 2 รูปแบบ คือ HUI-2 และ HUI-3 ซึ่งมีความแตกต่างกันในด้านจำนวนคุณลักษณะและความละเอียดในการวัดผล
HUI-2
ระบบ HUI-2 ประกอบด้วยคุณลักษณะ 7 ประการ ได้แก่ การรับรู้ (Sensation), การเคลื่อนไหว (Mobility), อารมณ์ (Emotion), การรับรู้ทางปัญญา (Cognition), การดูแลตนเอง (Self-care), ความเจ็บปวด (Pain) และการมีบุตร (Fertility) แม้ว่าในปัจจุบันคุณลักษณะด้านการมีบุตรจะไม่ถูกนำมาใช้ในแบบสอบถามทั่วไป แต่ยังคงอยู่ในระบบเพื่อบันทึกผลกระทบของการเป็นหมันต่อคุณภาพชีวิต
HUI-2 สามารถระบุสถานะสุขภาพที่แตกต่างกันได้ถึง 24,000 รูปแบบ โดยผู้ตอบจะเลือกคำตอบในแต่ละคุณลักษณะ ซึ่งระดับ 1 หมายถึงไม่มีความลำบากหรือไม่มีการรบกวน และระดับสูงสุดในแต่ละคุณลักษณะจะหมายถึงคุณภาพชีวิตที่ต่ำที่สุด
HUI-3
ระบบ HUI-3 ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อปรับปรุง HUI-2 ให้มีความเหมาะสมกับการศึกษาในประชากรทั่วไปมากขึ้น โดยประกอบด้วยคุณลักษณะ 8 ประการ ได้แก่ การมองเห็น (Vision), การได้ยิน (Hearing), การพูด (Speech), การเดิน (Ambulation), ความคล่องแคล่ว (Dexterity), อารมณ์ (Emotion), การรับรู้ทางปัญญา (Cognition) และความเจ็บปวด (Pain)
HUI-3 สามารถระบุสถานะสุขภาพที่แตกต่างกันได้สูงถึง 972,000 รูปแบบ ซึ่งมีความละเอียดมากกว่า HUI-2 อย่างเห็นได้ชัด
ข้อแตกต่างสำคัญระหว่าง HUI-2 และ HUI-3
- ด้านอารมณ์: HUI-2 เน้นที่ความทุกข์และความวิตกกังวล ในขณะที่ HUI-3 เน้นที่ความสุขเปรียบเทียบกับภาวะซึมเศร้า
- ด้านความเจ็บปวด: HUI-2 เน้นความรุนแรงของความเจ็บปวด ส่วน HUI-3 เน้นความถี่และการควบคุมความเจ็บปวด
- ด้านการรับรู้ทางปัญญา: HUI-2 เน้นเรื่องการเรียนรู้ แต่ HUI-3 เน้นความสามารถในการแก้ปัญหา
- ด้านการรับรู้: ใน HUI-2 จะรวมเป็นหัวข้อเดียว แต่ใน HUI-3 ถูกแยกย่อยออกเป็น การมองเห็น การได้ยิน และการพูด
การคำนวณคะแนนและค่าอรรถประโยชน์
สถานะสุขภาพใน HUI จะถูกระบุเป็นลำดับของตัวเลขตามระดับที่เลือกในแต่ละคุณลักษณะ เช่น ใน HUI-2 สุขภาพที่สมบูรณ์แบบจะแทนด้วยลำดับเลขหนึ่งเจ็ดตัว (1111111)
ค่าอรรถประโยชน์ (Utility Value) จะถูกคำนวณโดยใช้ค่าสัมประสิทธิ์ (Coefficient) ของแต่ละคุณลักษณะและระดับ ซึ่งได้มาจากการใช้วิธี Time Trade-Off (TTO) เพื่อหาค่าความพึงพอใจต่อสถานะสุขภาพนั้น ๆ
ช่วงของค่าอรรถประโยชน์ใน HUI จะมีค่าตั้งแต่ประมาณ -0.36 (สำหรับ HUI-3) หรือ -0.03 (สำหรับ HUI-2) ไปจนถึง 1.00 โดยที่:
- 1.00: หมายถึงสุขภาพที่สมบูรณ์แบบ (Perfect Health)
- 0.00: หมายถึงการเสียชีวิต (Death)
- ค่าติดลบ: หมายถึงสถานะสุขภาพที่สาธารณชนประเมินว่า "แย่กว่าการเสียชีวิต" (Worse than death)
คำถามที่พบบ่อย
Health Utilities Index (HUI) คืออะไร?
คือมาตรวัดที่ใช้ประเมินคุณภาพชีวิตที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ (HRQoL) โดยการแปลงสถานะสุขภาพในด้านต่าง ๆ ให้เป็นค่าตัวเลขเชิงปริมาณ เพื่อนำไปใช้ในการวิเคราะห์ทางเศรษฐศาสตร์สาธารณสุข
HUI-2 และ HUI-3 แตกต่างกันอย่างไร?
HUI-3 เป็นเวอร์ชันที่ปรับปรุงให้ละเอียดขึ้น โดยเพิ่มจำนวนคุณลักษณะจาก 7 เป็น 8 ประการ และสามารถระบุสถานะสุขภาพได้มากขึ้นจาก 24,000 เป็น 972,000 รูปแบบ รวมถึงมีการปรับเปลี่ยนนิยามของด้านอารมณ์ ความเจ็บปวด และการรับรู้ทางปัญญาให้เหมาะสมกับประชากรทั่วไปมากขึ้น
ค่าอรรถประโยชน์ (Utility Value) ใน HUI หมายถึงอะไร?
คือค่าตัวเลขที่แสดงระดับคุณภาพชีวิต โดย 1.00 คือสุขภาพสมบูรณ์ และ 0.00 คือการเสียชีวิต หากค่าติดลบแสดงว่าสถานะสุขภาพนั้นถูกมองว่ามีความทุกข์ทรมานมากกว่าการเสียชีวิต