อองรี เจ. เอ็ม. คลาเอสเซน นักมานุษยวิทยาผู้เชี่ยวชาญด้านรัฐยุคแรกเริ่ม

อองรี โยอันเนส มาเรีย คลาเอสเซน (Henri Joannes Maria Claessen; 30 พฤศจิกายน 1930 – 26 กรกฎาคม 2022) เป็นนักมานุษยวิทยาวัฒนธรรมชาวดัตช์ที่มีชื่อเสียงระดับโลก โดยมีความเชี่ยวชาญเป็นพิเศษในด้านการศึกษา รัฐยุคแรกเริ่ม (Early State) เขาเคยดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์เกียรติคุณด้านมานุษยวิทยาสังคมที่มหาวิทยาลัยไลเดน (Leiden University) และเป็นสมาชิกกิตติมศักดิ์ของสถาบันวิชาการหลายแห่ง รวมถึงสถาบันหลวงเพื่อภาษาและมานุษยวิทยา (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde) และสหภาพสากลด้านมานุษยวิทยาและชาติพันธุ์วิทยา (IUAES)

ประวัติและการศึกษา

คลาเอสเซนเกิดเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน 1930 ที่เมืองวอร์เมอร์เวียร์ (Wormerveer) ประเทศเนเธอร์แลนด์ เขาสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโทด้านภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ และมานุษยวิทยา จากมหาวิทยาลัยอัมสเตอร์ดัมในช่วงปี 1950–1956 หลังจากนั้นเขาได้ทำงานเป็นครูสอนภูมิศาสตร์สังคมที่วิทยาลัยซินต์ อาเดลเบิร์ต (Sint Adelbert College) ระหว่างปี 1956–1970 ซึ่งในช่วงเวลานี้เขาได้เตรียมวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกภายใต้การดูแลของ เอ. เค็บบิน (A. Köbben) และได้รับปริญญาเอกจากมหาวิทยาลัยอัมสเตอร์ดัมในปี 1970

ในด้านอาชีพวิชาการ คลาเอสเซนได้รับการแต่งตั้งเป็นรองศาสตราจารย์ที่มหาวิทยาลัยไลเดน และก้าวขึ้นเป็นศาสตราจารย์เต็มตัวในปี 1984 นอกจากนี้เขายังดำรงตำแหน่งคณบดีคณะสังคมศาสตร์ระหว่างปี 1989–1991 ก่อนจะเกษียณอายุราชการในปี 1994 นอกจากบทบาทในมหาวิทยาลัย เขายังเป็นบรรณาธิการวารสาร Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde (1977–1994) และดำรงตำแหน่งรองประธานของ IUAES ระหว่างปี 1982–1992

การวิจัยด้านรัฐยุคแรกเริ่ม

คลาเอสเซนอุทิศเวลาส่วนใหญ่ในอาชีพนักวิชาการเพื่อศึกษาการก่อตัวของรัฐในระยะเริ่มต้น โดยเขาและ ปีเตอร์ สคาลนิก (Peter Skalník) ได้นำเสนอแนวคิดเรื่อง รัฐยุคแรกเริ่ม (Early State) ซึ่งถือเป็นหนึ่งในทฤษฎีทางมานุษยวิทยาการเมืองที่สำคัญในช่วงทศวรรษ 1960 และ 1970

งานวิจัยชิ้นสำคัญของเขาเริ่มต้นจากวิทยานิพนธ์เรื่อง Of Princes and Peoples ซึ่งเป็นการศึกษาเปรียบเทียบการจัดระเบียบทางการเมืองของรัฐยุคแรกเริ่ม 5 แห่ง ได้แก่ ตาฮิติ, ตองกา, ดาโฮเมย์, บูกันดา และอาณาจักรินคา โดยเน้นไปที่การจัดระเบียบทางการเมืองส่วนกลาง ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นรากฐานของหนังสือ The Early State (1978) ที่เขาบรรณาธิการร่วมกับสคาลนิก

นอกจากนี้ คลาเอสเซนยังได้ขยายขอบเขตการศึกษาไปยังประเด็นด้านวิวัฒนาการของการก่อตัวของรัฐในหนังสือ Development and Decline (1985) และศึกษาด้านเศรษฐศาสตร์ของรัฐยุคแรกเริ่มใน Early State Economics (1991) รวมถึงการเชื่อมโยงระหว่างอุดมการณ์และความชอบธรรมในการสร้างรัฐใน Ideology and the Formation of Early States (1996)

แบบจำลองปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อน (Complex Interaction Model)

คลาเอสเซนและคณะได้พัฒนา แบบจำลองปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อน (Complex Interaction Model หรือ CIM) เพื่ออธิบายวิวัฒนาการของการจัดระเบียบทางสังคมและการเมืองและการก่อตัวของรัฐยุคแรกเริ่ม

แบบจำลองนี้เสนอว่า การก่อตัวของรัฐไม่ได้เกิดขึ้นจากปัจจัยเดียว แต่เกิดจากการที่ปัจจัยต่างๆ เช่น อุดมการณ์ เศรษฐกิจ และรูปแบบทางสังคม (Societal Format) ปรับตัวเข้าหากันในลักษณะที่เอื้อต่อการจัดระเบียบแบบรัฐ โดยคำว่า รูปแบบทางสังคม ในที่นี้ครอบคลุมถึงจำนวนประชากร แรงกดดันด้านประชากร และการกระจายตัวของประชากรในเชิงพื้นที่ ซึ่งปัจจัยเหล่านี้เมื่อปฏิสัมพันธ์กับปัจจัยด้านการผลิตจะส่งผลต่อวิวัฒนาการของโครงสร้างทางการเมือง

ผลงานเขียนที่สำคัญ

• The Early State: A Structural Approach (1978) - การวิเคราะห์โครงสร้างของรัฐยุคแรกเริ่ม
• The Study of the State (1981) - การศึกษาลักษณะเฉพาะของรัฐยุคแรกเริ่มในแอฟริกา
• Development and Decline (1985) - การวิเคราะห์ด้านวิวัฒนาการของการสร้างรัฐ
• Early State Economics (1991) - การศึกษาด้านเศรษฐศาสตร์การเมืองในรัฐยุคแรกเริ่ม
• Ideology and the Formation of Early States (1996) - การวิเคราะห์บทบาทของอุดมการณ์ในการสร้างความชอบธรรมให้แก่รัฐ