Human Leukocyte Antigen (HLA) ระบบภูมิคุ้มกันและพันธุกรรมของมนุษย์

Human Leukocyte Antigen (HLA) หรือ แอนติเจนของเม็ดเลือดขาวในมนุษย์ คือกลุ่มของยีนบนโครโมโซมคู่ที่ 6 ที่ทำหน้าที่รหัสให้เกิดโปรตีนบนผิวเซลล์ ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งในการควบคุมระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายมนุษย์ ระบบ HLA นี้เป็นเวอร์ชันของ Major Histocompatibility Complex (MHC) ที่พบในสัตว์หลายชนิด

ฟังก์ชันการทำงานของ HLA

โปรตีนที่รหัสโดย HLA จะปรากฏอยู่บนผิวเซลล์ภายนอก ซึ่งเปรียบเสมือน "ลายนิ้วมือ" ทางชีวภาพที่ระบุว่าเซลล์นั้นเป็นของบุคคลนั้นๆ ระบบภูมิคุ้มกันจะใช้ HLA เพื่อแยกแยะระหว่างเซลล์ของตนเอง (self) และเซลล์แปลกปลอม (non-self) หากเซลล์ใดแสดง HLA type ที่ถูกต้อง ร่างกายจะมองว่าไม่ใช่ผู้บุกรุก

1. การตอบสนองต่อโรคติดเชื้อ

เมื่อมีเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย เซลล์นำเสนอแอนติเจน (Antigen-Presenting Cells หรือ APCs) จะกลืนกินเชื้อโรคผ่านกระบวนการ phagocytosis และย่อยโปรตีนจากเชื้อโรคให้เป็นชิ้นเล็กๆ (peptides) จากนั้นจะนำชิ้นส่วนเหล่านี้ไปวางบน HLA antigens (โดยเฉพาะ MHC class II) เพื่อนำเสนอต่อ CD4+ helper T cells ซึ่งจะกระตุ้นการสร้างแอนติบอดีโดย B-cells

2. การป้องกันเซลล์ที่ติดเชื้อไวรัส

โปรตีนที่ผลิตภายในเซลล์ (เช่น โปรตีนของไวรัส) จะถูกนำเสนอผ่าน HLA (MHC class I) บนผิวเซลล์ เพื่อให้ CD8+ T cells (Killer T-cells) ตรวจพบและทำลายเซลล์ที่ติดเชื้อนั้นทิ้ง เพื่อป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อ

3. การปลูกถ่ายอวัยวะและการปฏิเสธเนื้อเยื่อ

เนื่องจาก HLA มีความหลากหลายทางพันธุกรรมสูงมาก (polymorphic) โอกาสที่คนสองคนที่ไม่ใช่ฝาแฝดแท้จะมี HLA เหมือนกันทุกตำแหน่งจึงต่ำมาก เมื่อมีการปลูกถ่ายอวัยวะ หาก HLA ของผู้บริจาคและผู้รับไม่ตรงกัน ร่างกายของผู้รับจะมองว่าอวัยวะนั้นเป็น "สิ่งแปลกปลอม" และนำไปสู่การปฏิเสธเนื้อเยื่อ (Graft Rejection)

ความเกี่ยวข้องกับโรคและพันธุกรรม

ยีน HLA บางตัวมีความเชื่อมโยงกับโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง (Autoimmune diseases) เช่น โรคเบาหวานชนิดที่ 1 และโรคเซลิแอก (Celiac disease) นอกจากนี้ HLA ยังอาจมีบทบาทในการเลือกคู่ครอง เนื่องจากมีการศึกษาพบว่ามนุษย์มีแนวโน้มที่จะเลือกคู่ที่มี HLA แตกต่างจากตนเอง ซึ่งอาจส่งผลดีต่อระบบภูมิคุ้มกันของลูกหลาน