การจัดการวัสดุในงานอุตสาหกรรมและโลจิสติกส์

การจัดการวัสดุ (Material Handling) คือ กระบวนการเคลื่อนย้ายวัสดุในระยะทางสั้นๆ ภายในอาคาร หรือระหว่างอาคารกับยานพาหนะขนส่ง โดยครอบคลุมตั้งแต่การเคลื่อนย้าย การป้องกัน การจัดเก็บ และการควบคุมวัสดุในทุกขั้นตอน ตั้งแต่กระบวนการผลิต การจัดเก็บในคลังสินค้า การกระจายสินค้า การบริโภค ไปจนถึงการกำจัดซากวัสดุ

ในขณะที่การผลิต (Manufacturing) มุ่งเน้นการสร้าง "อรรถประโยชน์ด้านรูปแบบ" (Form Utility) โดยการเปลี่ยนรูปร่างหรือส่วนประกอบของวัสดุ การจัดการวัสดุจะสร้าง "อรรถประโยชน์ด้านเวลาและสถานที่" (Time and Place Utility) เพื่อให้วัสดุอยู่ในจุดที่ต้องการในเวลาที่เหมาะสม

บทบาทของการจัดการวัสดุในภาคธุรกิจ

การจัดการวัสดุเป็นหัวใจสำคัญของระบบการผลิตและโลจิสติกส์ สินค้าทางกายภาพเกือบทุกชนิดในระบบพาณิชย์ต้องผ่านอุปกรณ์จัดการวัสดุ เช่น สายพานลำเลียง (Conveyor) หรือรถยก (Lift Truck) ในโรงงาน คลังสินค้า หรือร้านค้าปลีก

นอกเหนือจากพนักงานฝ่ายผลิตที่ต้องจัดการวัสดุเป็นส่วนหนึ่งของงานแล้ว ยังมีผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง เช่น พนักงานขับเครื่องจักรเคลื่อนย้ายวัสดุ ซึ่งทำหน้าที่ขนส่งสินค้าในสภาพแวดล้อมทางอุตสาหกรรมที่หลากหลาย ตั้งแต่การเคลื่อนย้ายวัสดุก่อสร้างในไซต์งาน ไปจนถึงการขนถ่ายสินค้าขึ้นเรือขนส่ง

การออกแบบระบบการจัดการวัสดุ

ประสิทธิภาพของการไหลของวัสดุ (Material Flow) ขึ้นอยู่กับการจัดวางผัง (Layout) ของกิจกรรมต่างๆ ในระบบการผลิต หากกิจกรรมสองอย่างอยู่ติดกัน การส่งมอบวัสดุจะทำได้ง่ายและรวดเร็ว แต่หากกิจกรรมอยู่ห่างกัน จำเป็นต้องใช้อุปกรณ์ที่มีค่าใช้จ่ายสูงขึ้น เช่น รถยกอุตสาหกรรม หรือสายพานลำเลียงเหนือศีรษะ

การใช้รถยกอุตสาหกรรมมีต้นทุนสูงกว่า เนื่องจากมีทั้งค่าแรงของผู้ปฏิบัติงาน และผลกระทบต่อประสิทธิภาพการผลิต เช่น การเพิ่มขึ้นของงานระหว่างทำ (Work in Process) เมื่อต้องรวมวัสดุหลายชิ้นเป็นชุดเดียว (Batch) เพื่อลดจำนวนเที่ยวในการขนส่ง

แนวคิดหน่วยบรรทุก (The Unit Load Concept)

หน่วยบรรทุก (Unit Load) คือ การนำสินค้าชิ้นเดียวหรือหลายชิ้นมาจัดรวมกันและจำกัดขอบเขตเพื่อให้สามารถเคลื่อนย้ายได้เสมือนเป็นหน่วยเดียวโดยที่ยังคงความสมบูรณ์ของสินค้าไว้ แม้แต่วัสดุที่เป็นของเหลว ก๊าซ หรือวัสดุเม็ดละเอียด ก็สามารถทำให้เป็นหน่วยบรรทุกได้โดยการใช้ถุง ถัง หรือทรงกระบอก

• ข้อดี: สามารถเคลื่อนย้ายสินค้าได้จำนวนมากในครั้งเดียว ลดจำนวนเที่ยวในการขนส่ง ลดเวลาในการโหลดสินค้า และลดความเสี่ยงที่สินค้าจะเสียหาย รวมถึงช่วยให้สามารถใช้อุปกรณ์จัดการวัสดุที่เป็นมาตรฐานได้
• ข้อเสีย: การรวมกลุ่มสินค้าเป็นชุด (Batching) อาจส่งผลกระทบต่อความต่อเนื่องของระบบการผลิต และมีต้นทุนในการส่งคืนภาชนะหรือพาเลทเปล่ากลับไปยังจุดเริ่มต้น

การจัดการระหว่างกระบวนการและการกระจายสินค้า

ในการจัดการระหว่างกระบวนการ (In-process handling) ขนาดของหน่วยบรรทุกไม่ควรใหญ่กว่าขนาดชุดการผลิต (Production batch size) เพื่อไม่ให้เกิดคอขวด โดยอาจแบ่งชุดการผลิตขนาดใหญ่ให้เป็นชุดขนส่ง (Transfer batches) ขนาดเล็กเพื่อให้เคลื่อนย้ายได้คล่องตัวขึ้น

สำหรับการกระจายสินค้า (Distribution) การกำหนดขนาดหน่วยบรรทุกมีความซับซ้อนกว่า เนื่องจากต้องคำนึงถึงปัจจัยหลายประการ ได้แก่:

• ขนาดมาตรฐานของตู้คอนเทนเนอร์หรือพาเลท
• ข้อจำกัดด้านความกว้าง ความยาว และความสูงของรถเทรลเลอร์ ตู้รถไฟ หรือห้องบรรทุกสินค้าของเครื่องบิน
• ผังคลังสินค้าและรูปแบบของชั้นวางสินค้า (Storage rack)
• ข้อจำกัดของชั้นวางสินค้าในร้านค้าปลีก และขนาดกล่องบรรจุภัณฑ์ของลูกค้า
• พื้นที่ทางเดินและความปลอดภัยในการปฏิบัติงาน

สุขภาพและความปลอดภัยในการทำงาน

การจัดการวัสดุด้วยแรงงานคน (Manual Material Handling) เป็นสาเหตุสำคัญของการเกิดโรคระบบกล้ามเนื้อและโครงร่าง (Musculoskeletal Disorders) โดยเฉพาะอาการบาดเจ็บที่หลังส่วนล่าง ไหล่ และแขน ซึ่งนำไปสู่ความเจ็บปวดเรื้อรัง ความทุพพลภาพ และภาระค่าใช้จ่ายทางการแพทย์ รวมถึงส่งผลกระทบต่อผลิตภาพขององค์กรจากการสูญเสียกำลังคน