วิเคราะห์หนังสือ อิหร่านระหว่างสองการปฏิวัติ (Iran Between Two Revolutions)

อิหร่านระหว่างสองการปฏิวัติ (Iran Between Two Revolutions) เป็นผลงานทางวิชาการที่เขียนโดย Ervand Abrahamian ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1982 โดยสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยพรินซ์ตัน (Princeton University Press) หนังสือเล่มนี้ใช้แนวทางสังคมวิทยาการเมืองเพื่อวิเคราะห์เหตุการณ์ทางสังคมและการเมืองของประเทศอิหร่านในช่วงศตวรรษที่ผ่านมา โดยมุ่งเน้นไปที่ความสัมพันธ์ระหว่างการพัฒนาทางเศรษฐกิจและสังคมกับการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง

โครงสร้างและเนื้อหาหลัก

Abrahamian วิเคราะห์ประวัติศาสตร์ของอิหร่านโดยเริ่มตั้งแต่การปฏิวัติรัฐธรรมนูญ (Constitutional Revolution) ในปี ค.ศ. 1905 ไปจนถึงการปฏิวัติอิสลาม (Islamic Revolution) ในปี ค.ศ. 1979 โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็นสามส่วนหลัก ดังนี้:

• บริบททางประวัติศาสตร์: ศึกษาบริบททางสังคมของการปฏิวัติรัฐธรรมนูญ และวิเคราะห์สาเหตุที่การปฏิวัตินี้ไม่สามารถขจัดระบอบเผด็จการออกไปได้อย่างเด็ดขาด
• พลังทางสังคมและการเปลี่ยนแปลง: สำรวจแรงขับเคลื่อนทางสังคม เหตุการณ์ระดับนานาชาติ และปัจจัยที่นำไปสู่การสิ้นสุดอำนาจของพระเจ้าเรซา ชาห์ (Reza Shah) และการสถาปนารัฐบาลปาห์ลาวีสมัยที่ 2 (Pahlavi II)
• การปฏิวัติอิสลาม ค.ศ. 1979: วิเคราะห์โครงการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมที่ไม่สมดุลในสมัยปาห์ลาวีที่ 2 ซึ่งสร้างสภาวะที่เอื้อต่อการเกิดการปฏิวัติอิสลาม

การวิเคราะห์ชนชั้นและกลุ่มชาติพันธุ์

ผู้เขียนให้ความสำคัญกับบทบาทของ "กลุ่มชาติพันธุ์" (Ethnic groups) และ "ชนชั้นทางสังคม" (Social classes) โดยนิยามกลุ่มชาติพันธุ์ว่าเป็นการรวมกลุ่มตามภาษา เชื้อสายเผ่าพันธุ์ ศาสนา หรือภูมิลำเนา ส่วนชนชั้นทางสังคมหมายถึงกลุ่มคนที่มีความสัมพันธ์ พฤติกรรม และสถานะทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองที่คล้ายคลึงกันในสภาพแวดล้อมที่พัฒนาแล้ว

Abrahamian เสนอว่าการเกิดขึ้นของชนชั้นใหม่ๆ โดยเฉพาะชนชั้นกลางแบบดั้งเดิม (Traditional middle class) และชนชั้นปัญญาชน ได้เร่งให้เกิดการก่อตัวของอิหร่านสมัยใหม่ อย่างไรก็ตาม เขาชี้ให้เห็นว่าความทันสมัยและประชาธิปไตยในอิหร่านนั้นเกิดขึ้นอย่างไม่สมบูรณ์และขาดความพร้อม

มุมมองทางทฤษฎีและการวิพากษ์

ในด้านทฤษฎี หนังสือเล่มนี้ใช้แนวทาง นีโอมาร์กซิสต์ (Neo-Marxist) โดยได้รับอิทธิพลจาก E. P. Thompson ซึ่งมองว่า "ชนชั้น" ไม่ได้เป็นเพียงผลผลิตของความสัมพันธ์ในการผลิต (Mode of Production) ตามแนวทางมาร์กซิสต์ดั้งเดิม แต่ต้องพิจารณาชนชั้นในบริบทของเวลาทางประวัติศาสตร์และการปะทะกันทางสังคมกับชนชั้นอื่นๆ ในยุคสมัยนั้น

นักวิจารณ์บางกลุ่มมองว่า Abrahamian มีแนวโน้มทางความคิดแบบปัญญาชนฝ่ายซ้าย และพยายามใช้กรอบทฤษฎีมาร์กซิสต์เพื่อชี้ให้เห็นว่าการปฏิวัติอิหร่านในปี 1979 ไม่ได้มีรากฐานมาจากปัจจัยทางศาสนาเพียงอย่างเดียว แต่มีปัจจัยทางเศรษฐกิจและโครงสร้างทางสังคมเป็นตัวขับเคลื่อนสำคัญ

ข้อสรุปเกี่ยวกับการพัฒนาที่ขาดความเชื่อมโยง

ประเด็นสำคัญที่ Abrahamian นำเสนอคือ ความล้มเหลวในการสร้างความเชื่อมโยงระหว่างรัฐบาลและโครงสร้างทางสังคมของอิหร่านตลอดร้อยปีที่ผ่านมา เขาชี้ว่ารัฐบาลในยุคต่างๆ รวมถึงรัฐบาลหลังการปฏิวัติรัฐธรรมนูญ ไม่ได้เติบโตมาจากความต้องการของสังคมอย่างแท้จริง ทำให้เกิดช่องว่างระหว่างกลุ่มผู้มีอำนาจกับพลังทางสังคมสมัยใหม่ รวมถึงชนชั้นกลางแบบดั้งเดิม (ซึ่งประกอบด้วยนักบวชและพ่อค้า) ความไม่สอดคล้องกันระหว่างการพัฒนาของรัฐกับสภาพสังคมและวัฒนธรรมนี้เองที่นำไปสู่การระเบิดออกของการปฏิวัติอิสลามในที่สุด