ศิลปะเครื่องใช้ในพิธีกรรมของชาวยิว

ศิลปะเครื่องใช้ในพิธีกรรมของชาวยิว (Jewish ceremonial art) หรือที่รู้จักในชื่อ ศิลปะศักดิ์สิทธิ์ของชาวยิว หรือศิลปะทางพิธีกรรมของชาวยิว หมายถึง วัตถุต่าง ๆ ที่ชาวยิวใช้เพื่อวัตถุประสงค์ในทางพิธีกรรมทางศาสนา โดยมีรากฐานมาจากแนวคิดทางศาสนาที่ว่า การปฏิบัติศาสนกิจ (Mitzvah) ด้วยวัตถุที่มีความสวยงามเป็นพิเศษถือเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญและเป็นการให้เกียรติแก่บัญญัติของพระเจ้า แนวคิดนี้เรียกว่า ฮิดดูร์ มิตซวาห์ (Hiddur Mitzvah)

ศิลปะประเภทนี้เป็นส่วนสำคัญของ จูดายกา (Judaica) ซึ่งเป็นคำศัพท์ทางวิชาการและการค้าที่ใช้เรียกวัตถุทุกชนิดที่เกี่ยวข้องกับชาวยิว ซึ่งครอบคลุมถึงต้นฉบับตัวเขียน หนังสือ สิ่งพิมพ์ งานศิลปะในสื่อต่าง ๆ และเครื่องแต่งกาย

ที่มาและรากฐานทางคัมภีร์

แนวคิดเรื่องการใช้สิ่งของที่สวยงามในพิธีกรรมปรากฏอยู่ในคำอธิบายทางศาสนา (Midrash) ของคัมภีร์ฮีบรูหลายฉบับ เช่น ใน Midrash Mekhilta ของ Rabbi Ishmael ที่กล่าวถึงข้อพระคัมภีร์ในหนังสืออพยพ (Exodus 15:2) ว่า "นี่คือพระเจ้าของข้าพเจ้า และข้าพเจ้าจะถวายพระเกียรติแด่พระองค์" โดยตีความว่าการถวายพระเกียรติแก่พระเจ้าสามารถทำได้ผ่านการเตรียมสิ่งของที่สวยงามสำหรับใช้ในบัญญัติ เช่น ลูลัฟ (Lulav), ซุคคาห์ (Sukkah), ซิซิท (Tzitzit) และเทฟิลลิน (Tefillin)

แนวคิดนี้ได้รับการขยายความในคัมภีร์ทัลมุดบาบิโลน (Babylonian Talmud) และกลายเป็นหน้าที่ของคนรุ่นต่อ ๆ มาในการสร้างสรรค์สิ่งของที่สวยงามสำหรับใช้ในชีวิตประจำวันและการนมัสการ ทั้งในรูปแบบของวัตถุและตัวเขียน

เครื่องใช้ในวันสะบาโต (Shabbat)

วันสะบาโตเป็นวันบริสุทธิ์ที่ชาวยิวใช้เวลาในการพักผ่อนและนมัสการ โดยมีเครื่องใช้ทางศิลปะที่สำคัญดังนี้:

• ถ้วยคิดดุช (Kiddush cup): ใช้สำหรับสวดขอพรเหนือไวน์หรือน้ำองุ่นเพื่อทำให้วันสะบาโตและวันหยุดทางศาสนาเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ มักทำจากเครื่องปั้นดินเผา พอร์ซเลน เงิน หรือนิกเกิล และมีการตกแต่งอย่างวิจิตร
• เชิงเทียนวันสะบาโต: ใช้จุดเพื่อสร้างแสงสว่างและความศักดิ์สิทธิ์ในบ้าน
• ถ้วยล้างมือ (Netilat Yadayim): ใช้ในพิธีล้างมือตามธรรมเนียม
• ถาดและผ้าคลุมขนมปังฮัลลาห์ (Challah): ใช้สำหรับวางและคลุมขนมปังชนิดพิเศษในวันสะบาโต
• ชุดฮับดาลาห์ (Havdalah): ประกอบด้วยเชิงเทียนและกล่องใส่เครื่องหอม (Spice box) ซึ่งใช้ในพิธีสิ้นสุดวันสะบาโต โดยกล่องเครื่องหอมเป็นเอกลักษณ์สำคัญที่พบในชุมชนชาวยิวทางตอนเหนือของยุโรปตั้งแต่ศตวรรษที่ 12

เครื่องใช้ในเทศกาลฮานุกกะห์ (Hanukkah)

ในเทศกาลฮานุกกะห์ วัตถุทางศิลปะที่โดดเด่นที่สุดคือ เมโนราห์ (Menorah) หรือ ฮานุกเกียห์ (Hanukkiah) ซึ่งเป็นเชิงเทียนเก้ากิ่งที่ถูกผลิตออกมาหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่แบบดั้งเดิมไปจนถึงงานออกแบบร่วมสมัย

• เมโนราห์ (Hanukkah Menorah): มีทั้งแบบเงินแท้และแบบร่วมสมัยที่เน้นการออกแบบเชิงศิลปะ
• ดรีเดล (Dreidels): ลูกข่างที่ใช้เล่นในเทศกาล
• ที่ใส่เงินเกลต์ (Gelt holder): สำหรับใส่เหรียญทองคำหรือช็อกโกแลต

เครื่องใช้ในเทศกาลซุคคอต (Sukkot)

เทศกาลซุคคอตเป็นการระลึกถึงการเดินทางในถิ่นทุรกันดารของชาวอิสราเอล โดยมีเครื่องใช้ทางศิลปะที่สำคัญคือ:

• กล่องใส่เอโตรก (Etrog Box): ใช้สำหรับปกป้องผลเอโตรก (ส้มจี๊ดชนิดหนึ่ง) มักทำจากเงินหรือไม้ และมีการตกแต่งอย่างสวยงาม
• การตกแต่งซุคคาห์ (Sukkah decorations): การประดับประดาสถาปัตยกรรมชั่วคราว (Sukkah) ด้วยภาพวาดและสิ่งของที่เกี่ยวข้องกับเทศกาล

เครื่องใช้ในเทศกาลปัสกา (Passover)

ในเทศกาลปัสกา มีวัตถุทางศิลปะที่สำคัญสองประการคือ:

ฮักกาดาห์ (Haggadah)

ฮักกาดาห์คือตัวบทที่ใช้ในการเล่าเรื่องราวการปลดปล่อยชาวอิสราเอลจากอียิปต์ในคืนเซเดอร์ (Seder) ประเพณีการตกแต่งฮักกาดาห์อย่างวิจิตรมีมาตั้งแต่สมัยกลาง เช่น Sarajevo Haggadah (ค.ศ. 1350) ซึ่งเป็นตัวอย่างที่โดดเด่นของศิลปะการเขียนตัวเขียนและภาพประกอบ

จานเซเดอร์ (Seder plate)

จานเซเดอร์เป็นจานพิเศษที่บรรจุอาหารเชิงสัญลักษณ์ 6 ชนิด เพื่อใช้ในพิธีเซเดอร์ โดยจานเหล่านี้มักมีการตกแต่งอย่างประณีตและอาจมาเป็นชุดพร้อมกับถาดสำหรับวางขนมปังมัตซาห์ (Matzot)