มีร์ซา ฮาซัน อัชเทียนี (โมสโตฟี ออล-มามาเลก)

มีร์ซา ฮาซัน อัชเทียนี (Mirza Hasan Ashtiani) หรือที่รู้จักกันดีในนามบรรดาศักดิ์ โมสโตฟี ออล-มามาเลก (Mostowfi ol-Mamalek ซึ่งแปลว่า 'สมุหบัญชีแห่งอาณาจักร') เป็นนักการเมืองและรัฐบุรุษชาวอิหร่านผู้ทรงอิทธิพลในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 โดยดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของอิหร่านถึง 6 สมัย ระหว่างปี ค.ศ. 1910 ถึง 1927

ภูมิหลังและชีวิตช่วงต้น

ฮาซันเกิดในครอบครัวขุนนางชั้นสูงที่มีชื่อเสียงในด้านการเป็นข้าราชการระดับสูงมาหลายชั่วอายุคนในสมัยราชวงศ์กาจาร์ (Qajar) โดยมีต้นกำเนิดจากจังหวัดอัชเทียน (Ashtian) และเชื่อกันว่าสืบเชื้อสายมาจากสมัยราชวงศ์ซาฟาวิด (Safavids)

บิดาของเขาคือ มีร์ซา ยูซุฟ โมสโตฟี ออล-มามาเลก ซึ่งเป็นข้าราชการในราชสำนักกาจาร์ และเคยดำรงตำแหน่งมหาเสนาบดี (Grand Vizier) รวมถึงนายกรัฐมนตรี นอกจากนี้บิดาของเขายังได้รับมอบหมายให้วางผังเมืองเตหะรานในช่วงที่ประชากรเพิ่มขึ้นถึง 150,000 คน ส่วนปู่ของเขาคือ มีร์ซา ฮาซัน โมสโตฟี ออล-มามาเลก รุ่นที่ 1 ซึ่งได้รับบรรดาศักดิ์นี้ภายใต้การปกครองของพระเจ้าโมฮัมหมัด ชาห์ กาจาร์

ฮาซันได้รับบรรดาศักดิ์ โมสโตฟี ออล-มามาเลก จากพระเจ้านาเซอร์ อัล-ดิน ชาห์ กาจาร์ ตั้งแต่ยังเยาว์วัย ซึ่งสร้างความไม่พอใจให้กับเหล่าขุนนางในสมัยนั้นที่มองว่าเขายังเด็กเกินไปสำหรับตำแหน่งสำคัญนี้ เพื่อเป็นการยุติการเยาะเย้ย พระเจ้านาเซอร์ อัล-ดิน ชาห์ จึงทรงเพิ่มคำนำหน้าว่า "อากา" (Aaqaa) ซึ่งหมายถึง "ท่าน" หรือ "นาย" เพื่อบังคับให้เหล่าขุนนางต้องเรียกเขาด้วยความเคารพ ส่งผลให้ในแวดวงการเมืองเขามักถูกเรียกสั้น ๆ ว่า "อากา"

ด้านการศึกษา เขาเริ่มเรียนตั้งแต่อายุ 5 ปี โดยศึกษาไวยากรณ์และวรรณกรรมภาษาอาหรับ รวมถึงมีความเชี่ยวชาญในภาษาฝรั่งเศส ต่อมาเมื่อบิดาเสียชีวิตในปี ค.ศ. 1885 เขาได้เข้ามารับผิดชอบหน้าที่ต่าง ๆ ภายใต้การดูแลของบิดาของโมฮัมหมัด มอสซาเดก

การเดินทางไปยุโรปและการก่อตั้งสมาคมเพื่อมนุษยธรรม

หลังจากมีความขัดแย้งกับพระเจ้าโมซัฟฟาร์ อัด-ดิน ชาห์ ฮาซันได้เดินทางไปยังกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส ระหว่างปี ค.ศ. 1900 ถึง 1907 ในช่วงเวลานี้เขาได้เดินทางเยือนหลายประเทศในยุโรปเพื่อศึกษาระบบการปกครองและสังคม

เขากลับสู่อิหร่านในปี ค.ศ. 1907 หลังจากเกิดการปฏิวัติรัฐธรรมนูญเปอร์เซีย (Persian Constitutional Revolution) และการสวรรคตของพระเจ้าโมซัฟฟาร์ อัด-ดิน ชาห์ โดยเดินทางกลับพร้อมกับ อาลี อัสการ์ ข่าน ซึ่งได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีในขณะนั้น

เมื่อกลับมาถึง เขาได้ร่วมกับโมฮัมหมัด มอสซาเดก ก่อตั้ง สมาคมเพื่อมนุษยธรรม (Society for Humanity หรือ Jameeyate Ensaniat) โดยมีมอสซาเดกเป็นรองประธาน สมาคมนี้ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการพบปะและแลกเปลี่ยนทางความคิด ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของสมาพันธ์ระหว่างสมาคม

บทบาททางการเมือง

ในช่วงยุคการปฏิวัติรัฐธรรมนูญ โมสโตฟี ออล-มามาเลก มีบทบาทโดดเด่นอย่างยิ่ง โดยได้รับการแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีถึง 15 ครั้ง และนายกรัฐมนตรี 6 ครั้ง ดำรงตำแหน่งหลากหลายทั้งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสงคราม สมาชิกสภามาจลิส (Majlis) และรัฐมนตรีที่ไม่มีพอร์ตโฟลิโอ ซึ่งความผันผวนนี้เป็นผลมาจากสถานการณ์ทางการเมืองที่ไร้เสถียรภาพในอิหร่านขณะนั้น

บุคลิกภาพและชื่อเสียง

เขาได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในนักการเมืองที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในศตวรรษที่ 20 ของอิหร่าน โดยมีชื่อเสียงในด้านความสุภาพ ซื่อสัตย์ ถ่อมตัว และใจกว้าง นอกจากนี้เขายังเป็นที่รู้จักในการต่อต้านอิทธิพลของอังกฤษและรัสเซียในอิหร่าน โดยเฉพาะในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งสะท้อนถึงความรักชาติและความซื่อตรงที่ไม่ได้แสวงหาผลประโยชน์ส่วนตัวจากมหาอำนาจต่างชาติ

ข้อวิพากษ์วิจารณ์

แม้จะเป็นที่รักของประชาชน แต่เขาก็ถูกวิพากษ์วิจารณ์ในบางครั้งว่าขาดความเป็นผู้นำที่เด็ดขาด และไม่สามารถจัดตั้งรัฐบาลที่เข้มแข็งพอที่จะผลักดันนโยบายผ่านสภามาจลิสได้อย่างมีประสิทธิภาพ

จุดยืนต่อมหาอำนาจ

มีข้อมูลที่ขัดแย้งกันเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของเขากับต่างชาติ บางแหล่งระบุว่าเขาชื่นชอบรัสเซีย (Russophile) ในขณะที่บางแหล่งระบุว่าเขาเอนเอียงไปทางเยอรมนีและตุรกี

การดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี

การดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีครั้งแรกของเขาเริ่มขึ้นในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1910 ในช่วงสภามาจลิสสมัยที่ 2 โดยมีพรรค Melliyoun Democrats ให้การสนับสนุน ซึ่งประกอบด้วยคนรุ่นใหม่ที่ได้รับการศึกษาสูงและเคยเดินทางไปยุโรป

คณะรัฐมนตรีของเขาถูกขนานนามว่า "คณะรัฐมนตรีคนรุ่นใหม่" (Young Peoples' Cabinet) ซึ่งมีนโยบายที่ก้าวหน้าในขณะนั้น เช่น การแยกศาสนาออกจากการเมือง การจัดเก็บภาษีจากเจ้าที่ดินและธุรกิจ การนำระบบเกณฑ์ทหารมาใช้ และการกู้ยืมเงินภายในประเทศแทนการกู้ยืมจากต่างประเทศเพื่อลดการพึ่งพามหาอำนาจ